028.38225933 (Hotline) - 028 3822 1188 (FM 95.6) - 028 38291 357
dai-hoi-dai-bieu-hcm
Điện thoại: 028.38225933 - 028.38225934
Đường dây nóng bạn nghe đài: 028.3891 357 - 0948747571
Sự kiện:  Hóa học, Học tập

Hóa trị của nguyên tố là gì? Quy tắc hóa trị và cách vận dụng quy tắc hóa trị vào giải bải tập Hóa

Khi bắt đầu làm quen với môn hóa học, bên cạnh việc tìm hiểu các nguyên tố trong bảng tuần hoàn hóa học, các em học sinh cũng cần ghi nhớ cách xác định hóa trị của các nguyên tố ấy.

1. Hóa trị của một nguyên tố là gì?

Quy ước xác định:

  • Gán cho H hoá trị I, lấy hóa trị của H làm đơn vị, ghi là H(I)
  • Một nguyên tử của nguyên tố liên kết với bao nhiêu nguyên tử Hiđro ⇒ nguyên tố đó có hoá trị bấy nhiêu.

Ví dụ 1: Hóa trị của nguyên tố trong hợp chất với Hiđro

Phân tử HCl H2O H2S NH3 CH4
Số nguyên tử H 1Cl liên kết 1H 1O liên kết 2H 1S liên kết 2H 1N liên kết 3H     1C liên kết 4H
Hóa trị nguyên tố  Cl(I) O(II) S(II) N(III)

C(IV)

Hóa trị của H là 1 đơn vị ghi là H(I)

Hóa trị của O là 2 đơn vị ghi là O(II) 

Có thể xác định hóa trị của các nguyên tố dựa vào khả năng liên kết của chúng với Hiđro hoặc Oxi

Ví dụ 2: Hóa trị của nguyên tố trong hợp chất với Oxi

Phân tử Na2O CaO CO2
Khả năng liên kết 2Na có khả năng liên kết như 1O (bằng 2 đơn vị) 1Ca có khả năng liên kết như 1O (bằng 2 đơn vị) 1C có khả năng liên kết như 2O (bằng 4 đơn vị)
Hóa trị nguyên tố  Na(I) Ca(II) C(IV)

Ví dụ 3: Hóa trị của nhóm nguyên tử

Phân tử HNO3 H2SO4 H2O hay HOH
Khả năng liên kết 1NO3 liên kết 1H 1SO4 liên kết 2H 1OH liên kết 1H
Hóa trị nguyên tố  NO3(I) SO4(II) OH(I)

Kết luận: Hoá trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử nguyên tố này với nguyên tử nguyên tố khác.

2. Quy tắc hóa trị

Xét phân tử tổng quát: AxaByb

A có hóa trị a; B có hóa trị b

x, y là chỉ số của A, B trong phân tử

AxaBby  ax=by

Ví dụ:

B là 1 nguyên tố
Phân tử ax = by
NIIIH3I III ×1 ×3
CIVO2II IV ×1

II ×2

 

B là nhóm nguyên tử 
Phân tử ax = by
CaII(OH)2I II × 1 × 2
Na2ISO4II × 2 II × 1

3. Vận dụng quy tắc hóa trị

3.1. Dạng 1: Tính hóa trị của một nguyên tố trong phân tử

Phân tử  Quy tắc hóa trị 
Fea?Cl2I a×1 = I×2 a = II  Fe(II)
Ala?2(SO4II)3 a×2 = II ×3 a = III Al(III)
K3IPO4b? I×3=b×1 b=III PO4(III)
AlIIIF3b? III ×1 = b×3 b=I F(I)

3.2. Dạng 2: Lập công thức hóa học của hợp chất theo hóa trị

Hợp chất tạo bởi  Công thức chung  Quy tắc hóa trị  CTHH
S(IV) và O(II) SxVIOyII VI × x = II ×y xy=IIVI=13x=1y=3 SO3
Na(I) và SO4(II) NaxI(SO4II)y I × x = II ×y xy=III = 21  x=2y=1 Na2SO4
Fe(III) và NO3(I) FexIII(NO3I)y III × x =I × y xy=IIII=13x=1y=3 FeNO33

3.3. Dạng 3: Lập công thức hóa học của hợp chất thông qua hợp chất trung gian

Ví dụ 1: Theo hóa trị của sắt trong hợp chất có công thức là Fe2O3, hãy chọn công thức hóa học đúng của hợp chất tạo bởi Fe và SO4(II)

Fe2a=?O3IIa×2=II×3 a=III Fe(III)

FexIII(SO4II)y III × x =II×yxy=IIIII=23x= 2y = 3CTHH: Fe2SO43

Ví dụ 2: Theo hóa trị của Cu trong hợp chất có công thức là CuO, hãy chọn công thức hóa học đúng của hợp chất tạo bởi Cu và Cl(I)

Cu a=?OII  a×1 = II ×1  a=II Cu (II)

CuxII(Cl)yIII×x= I×yxy=III=12x=1y=2CTHH: CuCl2

4. Cách ghi nhớ hóa trị của nguyên tố dễ dàng nhất

4.1. Học hóa trị theo bảng nguyên tố hóa học

Dựa theo bảng nguyên tố hóa học, các em có thể ghi nhớ kí hiệu hóa học và số hóa trị của từng nguyên tố đó.

Một số nguyên tố hóa học 

Số proton  Tên nguyên tố Kí hiệu hóa học Nguyên tử khối Hóa trị 
1 Hiđro  H 1 I
2 Heli He 4  
3 Liti Li 7 I
4 Beri Be 9 II
5 Bo B 11 III
6 Cacbon C 12 IV, II
7 Nitơ N 14 III, II, IV...
8 Oxi O 16 II
9 Flo F 19 I
10 Neon  Ne 20  
11 Natri Na 23 I
12 Magie Mg 24 II
13 Nhôm Al 27 III
14 Silic Si 28 IV
15 Photpho P 31 III, V
16 Lưu huỳnh S 32 II, IV, VI
17 Clo Cl 35.5 I...
18 Agon Ar 39.9  
19 Kali K 39 I
20 Canxi Ca 40 II
24 Crom Cr 52 I, II...
25 Mangan Mn 55 II, IV, VII..
26 Sắt Fe 56 II, III
29 Đồng Cu 64 I, II
30 Kẽm Zn 65 II
35 Brom Br 80 I...
47 Bạc Ag 108 I
56 Bari Ba 137 II
80 Thủy ngân  Hg 201 I, II
82 Chì Pb 207 II, IV

Bảng hóa trị của một số nhóm nguyên tử 

Tên nhóm Hóa trị  Tên nhóm Hóa trị 
Hiđroxit (-OH) I Cacbonat  (=CO2) II
Nitrat (-NO3) I Photphat (PO4) III
Sunfat (=SO4) II    

 

Nhóm các nguyên tố có 1 hóa trị Hóa trị I H, Li, F, Na, Cl, K, Ag, Br
Hóa trị II Be, O, Mg, Ca, Zn, Ba, Hg
Hóa trị III B, Al
Hóa trị IV Si
Nhóm các nguyên tố có nhiều hóa trị

Cacbon: IV, II

Chì: II, IV

Crom: III, II

Nito: III, II, IV

Photpho: III, V

Lưu huỳnh: IV, II, VI

Mangan: IV, II, VII…
Nhóm nguyên tử

Hóa trị I gồm: OH (hidroxit), NO3 (nitrat)

Hóa trị II gồm: CO3 (cacbonat), SO4 (sunfat)

Hóa trị III gồm: PO4 (photphat)

4.2. Học hóa trị theo bài ca hóa trị

Để có thể ghi nhớ dễ dàng số hóa trị của rất nhiều nguyên tố, các bài ca hóa trị có vần điệu như một bài thơ sẽ giúp các em có hứng thú và ghi nhớ hiệu quả hơn.

Hóa về chị chẳng cho về,

Chị nắm vạt áo chị đề bài thơ.

Kali (K), Iot (I), Hidrô (H),

Natri (Na) với Bạc (Ag), Clo (Cl) một loài.

Là hoá trị I em ơi,

Nhớ ghi cho kỹ khỏi hoài phân vân.

Magiê (Mg), Kẽm (Zn) với Thuỷ Ngân (Hg)

Oxi (O), Đồng (Cu), Thiếc(Sn) thêm phần Bari (Ba)

Cuối cùng thêm chú Canxi (Ca).

→ Xem đầy đủ bài ca hóa trị ở đây: Bài ca hóa trị

---------------------------------

Hy vọng bài viết sẽ giúp ích cho các em học sinh trong quá trình tự học và ôn tập tại nhà.

Bài viết được biên soạn bởi Giáo viên. TrầnThị Phương (Tổ Hóa Học).

Trường TH - THCS - THPT Lê Thánh Tông.