Đài tiếng nói nhân dân TPHCM
The Voice of Ho Chi Minh City People
  • Sài Gòn xưa - vùng đất nhiều kênh rạch

    (VOH) - Sài Gòn xưa có bao nhiêu kênh rạch? Câu hỏi khó mà ai có thể trả lời chính xác? Nhưng chắc chắn, nhiều con đường ngày nay là kênh rạch xưa kia


    Vào đầu thế kỷ 19, sách của Trịnh Hoài Đức có nhắc tên khoảng 30 dòng nước chính. Trong quyển “Sài Gòn năm xưa” của Vương Hồng Sển cũng liệt kê biết bao kênh rạch nhưng vẫn không thể đủ tên. Còn theo thống kê đường thủy nội đô vào giữa thập niên 2010 thành phố có 97 tên sông, kênh, rạch.

    Rạch Tàu Hủ Rạch Tàu Hủ - thập niên 1930. Ảnh: Tam Thái st

    Khác với nay, một trăm năm trước giao thông tại Sài Gòn chủ yếu là sông nước. Ngày nay, người ta đang “đi” trên mặt nước của hôm qua! Tiếp nối những ngôi chợ Sài Gòn xưa, Nhà Nhiếp ảnh Tam Thái đã có một khảo cứu về sông nước Sài Gòn qua hình ảnh, tư liệu mà anh đã chụp cũng như biên khảo được.

    Bến BĐ

    Bến Bình Đông xưa. Ảnh: Tam Thái st

    Có thể kể, ngay trung tâm Thành phố, nếu bạn đi trên đường Lê Thánh Tôn là đang đi trên kênh Cây Cám ngày xưa. Người nào muốn vào chợ Bến Thành thì phải lội trên đầm Cây Gòn. Ra trước chợ, đường Lê Lợi là kênh Coffin, dạo bước trên phố đi bộ Nguyễn Huệ là bạn đang lướt trên kênh Chợ Vải. Ra trạm xe buýt Hàm Nghi qua đường Pasteur là chạy trốn khỏi dòng nước hung dữ mang tên “rạch Sấu”. Rồi đi dọc bến Bạch Đằng là hàng chục con rạch lớn nhỏ như rạch Sỏi gần cột cờ Thủ Ngữ, đường Yersin là rạch Borresse, rồi qua rạch Cầu Ông Lãnh, rạch Cầu Muối, rạch Lò Heo nay là đường Nguyễn Thái Học… Đường  Cô Giang xưa là rạch Cầu Quan nổi tiếng, đường Đề Thám nằm trên xóm rạch Dixmude…

    Bến CDBến Chương Dương năm 1968.  Ảnh: Tam Thái st

    Những dòng nước mang tên cả “Ta” lẫn “Tây” thời đó đã biến mất dần theo vòng quay của thời gian. Sau nhiều năm lục lọi, tìm tòi, đối chiếu…, Tam Thái đã tìm lại những cái tên xưa, hình ảnh cũ về hệ thống giao thông thủy của Sài Gòn xưa để lưu lại cho người sau. Đó là một niềm yêu thích “kỳ lạ” của một NSNA như anh. Hay nói khác đi anh là một người thích sưu tầm “đồ cổ” nhưng “đồ cổ” mà anh sưu tầm lại không là vật chất mà lại là những kiến thức, hình ảnh có giá trị về mặt văn hóa, tư liệu sử, địa của một thành phố hơn 300 năm.

    Mễ CốcBến Mễ Cốc năm 1985. Ảnh: Tam Thái

    Vào trung tâm Chợ Lớn, con đường Hải Thượng Lãn Ông vốn là rạch Cầu Đường, sau chợ Kim Biên là rạch Bàng, rạch Bãi Sậy, giờ vẫn còn cây cầu mang tên Gò công. Chợ Bình Tây thì nằm trên rạch Chợ Lớn. Đường rộng nhất Chợ Lớn xưa là kênh Phố Xếp, chạy thẳng vô Chợ Rẫy, năm 1925 bị lấp đi thành đường Tổng Đốc Phương nay là Châu  Văn Liêm. Nhìn lại Sài  Gòn lúc mới mở thì phát triển đến đâu kênh rạch đến đó. Ngày nay thì ngược lại, thành phố phát triển đến đâu thì kênh rạch mất dần đến đó. 

    bến Tắm NgựaBến Tắm Ngựa, Cầu Kho. Ảnh: Tam Thái st

    Dòng nước Nhiêu Lộc chảy quanh xuyên qua thành phố tên xưa gọi là sông Bình Trị, rồi do phố đông đất hẹp, nhà cửa lấn sông, chất thải bít dòng chảy, sông cứ nhỏ dần, nhỏ dần, nên bị hạ “cấp” từ sông xuống thành rạch Nhiêu Lộc. Con rạch kéo dài qua mỗi vùng lại mang nhiều địa danh khác nhau như: rạch Bùng Binh, Rạch Miễu, rạch Bà Tiệm, rạch Thị Nghè… Rạch tuy nhỏ hơn sông nhưng vẫn là dòng nước trời sinh. Rồi sau mấy cuộc đào vét, rạch lại đổi thành kênh.

    bến sôngBến sông xưa. Ảnh: Tam Thái st

    Nói đến TPHCM ngày nay không thể nói đến sông Sài Gòn dài khoảng 250 km, đất Gia Định sẽ không phát triển nếu như không có dòng chảy này. Sông chảy quanh co qua thành phố chỉ dài tầm 80 km nhưng lại cắt khúc ra thành nhiều tên gọi. Có đoạn mang tên là sông Cỏ Ống, Sông Nhà Bè, Sông Ngã Bảy, sông Lòng Tàu… Đoạn qua bến Bạch Đằng thì mang tên sông Bến Nghé. Chỉ với một dòng sông mà đã lắm tên gọi. Ngay chính người sinh ra tại Sài Gòn cũng không chắc đã biết hết tên của dòng chảy này.

    Bến sông xưa. 

    Bến sông xưa. Ảnh: Tam Thái st

    Nhà Bè nước chảy chia hai,

    Ai về Gia  Định, Đồng Nai thì về.

    Hai câu ca đó đã nhắc đến địa danh Nhà Bè vốn nằm ở đoạn cuối gần đổ ra biển. Khi sông Sài Gòn chảy ra Cần Giờ rộng thênh thang tàu ra vào thoải mái nên đoạn này gọi là sông Lòng Tàu. Rồi có đoạn sông hợp lưu với sông Đồng Nai nước chảy chia hai tại ngã ba nên có tên là sông Chàng Hảng, vì ngã ba này giống hình người đứng tắm dang chân. Nơi này, người ta kết các bè tre thành nhà nổi. Người nghèo, cơ nhỡ tắp vào sinh sống từ đó có địa danh sông Nhà Bè ra đời.

    xóm chỉCầu Xóm Chỉ 1968. Ảnh: Tam Thái st

    Sông rạch giờ đây cạn dần, hàng loạt kênh còn lại bị ô nhiễm. Những dòng chảy bị bít dần để lại những khu vực ngập nước mỗi khi trời đổ mưa lớn. TPHCM vẫn đổi thay từng ngày, từng giờ nhưng sự biến mất của những dòng chảy không chỉ gây hại cho môi trường sống của con người mà còn làm mất đi vẻ đẹp trong sự nuối tiếc của người dân bởi những hình ảnh của con sông, bến nước xưa cũ sẽ trở thành vô giá trong tương lai. Chỉ còn lại trong những bức hình quí giá của người say mê nghề nghiệp như NSNA Tam Thái làm nhân chứng cho lịch sử mai sau.

    Cầu Ông Lãnh

    Cầu Ông Lãnh.  Ảnh: Tam Thái st

    Khi làm loạt phóng sự này, Anh Tam Thái nhiều lần nói với chúng tôi: Tiếc lắm, nhiều ngôi chợ xưa, con sông, bến cũ đang mất đi dần mà lẽ ra người ta phải gìn giữ vì đó chính là cái hồn của thành phố. 

    Chưa tính đến việc phải đưa vào danh mục di tích văn hóa lịch sử thì các điểm đó, dòng chảy đó phải được trân trọng vì có những thứ khi mất đi người ta mới thấy được giá trị của nó. Không phải chỉ là giá trị vật chất mà nó còn có giá trị về mặt gìn giữ môi trường “sạch, xanh” cho người dân TP và dĩ nhiên là cả cái “đẹp”, cái đẹp của lịch sử, văn hóa, cần người người góp tay gìn giữ lưu truyền cho các thế hệ sau.

    Rạch Nhiêu Lộc  đoạn qua Tân Định 1995Rạch Nhiêu Lộc  đoạn qua Tân Định 1995.  

    rạch Tàu hủRạch Tàu Hủ 1990. Ảnh Tam Thái.

    rạch thị nghè

    Rạch Thị Nghè nhìn về cầu Điện Biên Phủ 1997.

    tắm ngựaTắm ngựa dưới rạch. Ảnh: Tam Thái st

    Sài Gòn xưaSài Gòn 1909. Ảnh Tam Thái st

    tàu hủ

    Rạch Tàu Hủ 1955. Ảnh: Tam Thái st

    Vũ Sơn - Khiêm Huân - Thanh Mai