Bài 3: Ông Lão Đánh Cá Và Con Cá Vàng

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả Puskin

A.Pu-skin (1799-1837), đại thi hào Nga.

Là tác giả của nhiều trường ca và truyện cổ tích tuyệt diệu: Truyện cổ tích con gà trống vàng, Nàng công chúa và bảy chàng hiệp sĩ,…

2. Văn bản “Ông lão đánh cá và con cá vàng”

a. Xuất xứ của nguyên tác và bản dịch

Nguyên tác: Dựa trên cơ sở truyện dân gian Nga, Đức. Tác giả kể lại câu chuyện bằng 205 câu thơ.

Bản dịch SGK của tác giả Vũ Đình Liên và Lê Trí Viễn.

b. Phương thức biểu đạt chính: Tự sự

c. Thể loại: truyện cổ tích (viết lại)

d. Cốt truyện

Nhân vật: ông lão đánh cá, mụ vợ, cá vàng, biển cả.

Những sự việc chính:

• Ông lão đánh cá bắt được con cá vàng, nghe lời con cá cầu xin, ông bèn thả nó về biển
• Sau khi nghe chuyện, mụ vợ mắng ông lão và bắt ông lão đi tìm con cá để đòi hỏi cái máng lợn mới
• Lần thứ 2: mụ vợ đòi căn nhà rộng
• Lần thứ 3: mụ vợ đòi làm nhất phẩm phu nhân
• Lần thứ 4: mụ vợ đòi làm Nữ hoàng
• Lần thứ 5: mụ vợ đòi làm Long Vương
• Kết cục xứng đáng cho sự tham lam , bội bạc của mụ vợ

e. Bố cục: 03 phần:

• Phần 1: Từ đầu… Ta không đòi gì cả, ta cũng chẳng cần gì (trang 11 sgk Văn 6 tập 2 CD):  hoàn cảnh ông sống của ông lão và sự việc ông lão kéo lưới bắt được cá vàng và thả cá.
• Phần 2: Tiếp…để bắt cá vàng phải hầu hạ mụ và làm theo ý muốn của mụ ta (trang 14 sgk Văn 6 tập 2 CD): Sự đền ơn của cá vàng và sự đòi hỏi, vô ơn của người vợ.
• Phần 3: Còn lại: Cái kết cho kẻ tham lam, bội bạc.

II. Đọc - hiểu văn bản Ông lão đánh cá và con cá vàng

1. Tình huống truyện

Gia cảnh khó khăn: ở trong một túp lều nát trên bờ biển, ngày ngày chồng đi thả lưới, vợ ở nhà kéo sợi.

Tình huống truyện: ông lão bắt được cá vàng rồi thả cá về biển. Cá vàng hứa giúp ông lão.

⇒ Tình huống truyện chứa đựng chi tiết kì ảo (con cá vàng biết cầu xin), gây tò mò, hấp dẫn , lôi cuốn người đọc.

2. Hệ thống nhân vật

a. Nhân vật vợ ông lão đánh cá

Những đòi hỏi của mụ vợ ông lão:

• Lần 1: đòi cái máng lợn ăn mới
• Lần 2: đòi toà nhà đẹp
• Lần 3: đòi làm nhất phẩm phu nhân
• Lần 4: đòi làm nữ hoàng
• Lần 5: đòi làm long vương.

Nghệ thuật: Lặp tăng tiến: sự đòi hỏi tăng dần từ vật nhỏ đến vật lớn, từ vật chất đến danh vọng, quyền lực, từ chức vị thấp đến chức vị cao => tham lam vô độ

Thái độ của mụ vợ với ông lão:

• Lần 1: Mắng đồ ngốc
• Lần 2: Quát đồ ngu
• Lần 3: Mắng như tát nước vào mặt
• Lần 4: Nổi trận lôi đình, tát vào mặt ông lão
• Lần 5: Nổi cơn thịnh nộ.

Nghệ thuật: Lặp tăng tiến, động từ mạnh.

⇒ Mụ vợ là kẻ vong ân phụ nghĩa, tham lam bội bạc (vì tiền và quyền lực quên đi tình cảm vợ chồng). Khi lòng tham của mụ lên tới tột đỉnh thì sự bội bạc của mụ cũng vô độ.

Tóm lại: mụ vợ là giai cấp cần lao nhưng mang trong mình bản chất của giai cấp bóc lột, thống trị, tham lam độc ác, tìm mọi cách đạt được danh vọng.

b. Nhân vật ông lão đánh cá

Khi bắt được cá, nghe cá kêu van đã thả cá ra và không đòi gì cả "Ta không đòi gì cả, ta cũng chẳng cần gì.".

Trước những lời mắng mỏ, đòi hỏi của vợ: răm rắp làm theo, không dám trái ý cũng không phản kháng.

⇒ Vì tính cách nhu nhược mà ông không dám làm trái ý vợ kể cả những điều đó khiến ông đang làm trái với lời nói ban đầu với cá vàng "Ta không đòi gì cả, ta cũng chẳng cần gì."..

⇒ Chính ông lão đã tiếp tay cho cái ác; gây ra tai vạ.

Bài học:

• Cần dũng cảm đấu tranh chống lại cái ác.
• Không khuất phục trước sức mạnh, cường quyền.
• Cần nhận thức được sai lầm của bản thân và chỉ rõ những sai trái của người khác trước khi quá muộn.

c. Nhân vật biển cả và cá vàng

Biển cả

Lần 1: biển gợn sóng êm ả

Lần 2: biển xanh nổi sóng

Lần 3: biển xanh nổi sóng dữ dội

Lần 4: biển xanh nổi sóng mù mịt

Lần 5: biển xanh nổi sóng ầm ầm, một cơn giống tố kinh khủng kéo đến.

⇒ Nghệ thuật: Lặp tăng tiến; dùng động từ, tính từ miêu tả,  từ láy gợi hình, gợi tả; biển mang ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc.

⇒ Biển thay đổi trạng thái ứng với những tham vọng ngày càng tăng của mụ vợ, biển tỏ thái độ bất bình, mạnh mẽ đối với mụ vợ ông lão: biển cả hiền từ, bao dung, thanh bình nhưng biển cả cũng biết giận dữ trước những thói ác, thói xấu của người đời.

Ý nghĩa của hình ảnh biển: biển là nhân dân, thái độ của biển là thái độ của nhân dân. Nhân dân giận dữ trước sự xấu xa, tham lam của mụ vợ và sự nhu nhược của ông lão.

Cá vàng

Cá vàng tượng trưng cho lòng biết ơn, tấm lòng của nhân dân đối với những người nhân hậu, biết cứu giúp kẻ hoạn nạn.

Cá vàng trả ơn ông lão, nhưng sau đó vì sự đòi hỏi không biết điểm dừng của mụ vợ nên đã tước đoạt lại hết tất cả. → Cá vàng đại diện cho lòng tốt, cái thiện; tượng trưng cho công lý xã hội: thưởng người hiền, phạt người ác.

3. Suy nghĩ về cách kết thúc truyện

Vợ chồng ông lão đánh cá lại quay trở lại cuộc sống nghèo khổ như xưa: Túp lều rách nát, mụ vợ với cái máng lợn ăn sứt mẻ.

• Ông lão vẫn thế, chẳng được cũng chẳng mất gì, cuộc sống trở về bình yên.
• Mụ vợ trở về như cảnh sống nghèo khổ → Đây là sự trừng phạt cho những đòi hỏi tham lam quá quắt của mụ. Cá vàng không chỉ lấy đi những gì nó đã cho mà còn khiến mụ vợ đã trải qua tột đỉnh giàu sang giờ phải trở về cuộc sống nghèo khổ ban đầu. Điều đó không dễ dàng chút nào. Đó là sự trừng phạt đích đáng đối với mụ ta.

⇒ Ý nghĩa kết thúc truyện:

• Kết thúc vòng tròn, đầu cuối tương ứng.
• Kết thúc truyện nói lên ước mơ về sự công bằng của nhân dân: kẻ tham lam, bội bạc sẽ bị trừng trị.

⇒ Bài học rút ra: hãy sống lương thiện bằng chính khả năng và sức lực của mình, hãy trân trọng những tình cảm bình dị mà thiêng liêng, không nên tham lam mù quáng.

4. Các yếu tố hoang đường, kì ảo

Các yếu tố kì ảo, hoang đường trong truyện:

• Chi tiết cá vàng biết nói, cầu xin ông lão thả mình và trả ơn.
• Những lần đáp ứng của cá vàng trước đòi hỏi của mụ vợ ông lão đánh cá: cái máng lợn mới – toà nhà đẹp – nhất phẩm phu nhân (cảnh tượng thay đổi trong chốc lát khi ông lão đi từ biển trở về nhà).

Tác dụng của các yếu tố hoang đường, kì ảo:

• Làm cho câu chuyện lôi cuốn, hấp dẫn người đọc.
• Là phương tiện chuyển tài ước mơ về công bằng của nhân dân: người tốt sẽ được báo đáp, kẻ tham lam, bội bạc sẽ phải trả giá.

III. Tổng kết

1. Nghệ thuật

Mang một số đặc trưng của truyện cổ tích dân gian (được viết lại): kiểu nhân vật, các chi tiết kì ảo.

Nghệ thuật lặp lại, tăng tiến của các tình huống, sự đối lập giữa các nhân vật tạo nên sự kịch tính cho truyện.

Kết thúc truyện theo lối vòng tròn, đầu cuối tương ứng, gửi gắm bài học sâu sắc.

2. Nội dung

Thông qua câu chuyện của ông lão đánh cá hiền lành song nhu nhược cùng mụ vợ tham lam, độc ác, truyện ca ngợi lòng nhân hậu, sự đền đáp dành những người nhân hậu và nêu ra bài học đích đáng cho những kẻ tham lam, bội bạc.

Biên soạn: GV Phạm Thị Hải

SĐT: 0349731104 (bạn đọc thắc mắc liên hệ)

Đơn vị: Trung Tâm Đức Trí - 0286 6540419

Địa chỉ: 26/5 đường số 4, KP 3, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP. HCM

Fanpage: https://www.fb.com/ttductri