Table of Contents
I. Tri thức tiếng Việt - Giao tiếp phi ngôn ngữ
1. Khái niệm
Giao tiếp phi ngôn ngữ, còn được hiểu là một phương thức giao tiếp ngôn ngữ thủ công, là quá trình truyền tải và nhận thông tin mà không cần sử dụng lời nói hoặc viết. Nói một cách nôm na, giao tiếp phi ngôn ngữ là cách gửi và nhận thông điệp từ những gì mà chúng ta thể hiện ra bên ngoài trong quá trình giao tiếp
2. Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ
Mỗi loại phương tiện phi ngôn ngữ có chức năng biểu đạt nghĩa khác nhau. Các số liệu thường được sử dụng để cung cấp thông tin cụ thể, chính xác. Các đường nối giữa các hình vẽ thường được dùng để biểu đạt mối quan hệ giữa các thông tin. Các biểu đồ, sơ đồ giúp trình bày thông tin một cách hệ thống. Các hình ảnh làm tăng tính hấp dẫn và trực quan của thông tin. Tuỳ theo mục đích sử dụng mà người viết lựa chọn loại phương tiện phi ngôn ngữ phù hợp.
3. Các loại giao tiếp phi ngôn ngữ
a. Biểu cảm gương mặt (Facial Expression)
Xem xét lượng thông tin có thể được truyền đạt bằng một nụ cười hoặc một cái cau mày. Vẻ mặt của một người thường là thứ đầu tiên chúng ta nhìn thấy, thậm chí trước khi chúng ta nghe họ nói gì.
Mặc dù giao tiếp và hành vi phi ngôn ngữ có thể khác nhau đáng kể giữa các nền văn hóa, nhưng các biểu hiện trên khuôn mặt cho hạnh phúc, buồn, tức giận và sợ hãi là biểu cảm phổ quát giữa các nền văn hóa.
b. Cử chỉ (Gesture)
Các chuyển động và tín hiệu có chủ ý là một công cụ quan trọng để truyền đạt ý nghĩa mà không cần lời nói. Bạn có thể vẫy tay, chỉ tay, vẫy gọi hoặc dùng tay khi tranh luận hoặc khi nói một cách sinh động. Tuy nhiên, ý nghĩa của một số cử chỉ có thể khác nhau giữa các nền văn hóa.
Ví dụ, đặt trong bối cảnh một phòng xử án tại Mỹ, một số luật sư đã có dụng ý sử dụng các cử chỉ phi ngôn ngữ khác nhau để cố gắng lay chuyển ý kiến của bồi thẩm viên. Một luật sư có thể liếc nhìn đồng hồ để cho rằng lập luận của luật sư đối lập là tẻ nhạt hoặc thậm chí có thể đảo mắt trước lời khai do một nhân chứng đưa ra nhằm làm giảm uy tín của họ.
c. Ngữ điệu (Paralinguistics)
Không chỉ là những gì bạn nói, đó còn là cách bạn nói. Khi bạn nói, ngoài việc lắng nghe nội dung, đối phương còn chú ý tới tốc độ, âm lượng, giọng điệu, âm sắc,... mà bạn truyền đạt.
Cân nhắc tác động nhấn và âm sắc của giọng nói đối với ý nghĩa của câu. Khi được nói bằng một giọng mạnh mẽ, người nghe có thể hiểu được sự tán thành và nhiệt tình. Những lời tương tự nói với giọng ngập ngừng có thể thể hiện sự không đồng tình, thiếu quan tâm.
d. Ngôn ngữ cơ thể và Tư thế (Body Language & Posture)
Tư thế và chuyển động cũng có thể truyền tải một lượng lớn thông tin khi chúng ta giao tiếp. Nghiên cứu về ngôn ngữ cơ thể đã phát triển đáng kể từ những năm 1970, nhưng các phương tiện truyền thông đại chúng đã tập trung vào việc giải thích quá mức các tư thế phòng thủ, khoanh tay và bắt chéo chân, đặc biệt là sau khi cuốn sách “Ngôn ngữ cơ thể” của Julius Fast được xuất bản.
Mặc dù những hành vi phi ngôn ngữ này có thể chỉ ra cảm xúc và thái độ, tuy nhiên nghiên cứu cho thấy rằng ngôn ngữ cơ thể tinh tế hơn và ít dứt khoát hơn nhiều so với những gì chúng ta biết trước đây.
e. Không gian cá nhân (Proxemics hoặc Personal Space)
Mọi người thường đề cập đến nhu cầu của họ về "không gian cá nhân", đây cũng là một loại giao tiếp phi ngôn ngữ quan trọng. Khoảng cách mà chúng ta cần và khoảng không gian mà chúng ta cảm nhận bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố bao gồm chuẩn mực xã hội, văn hóa, yếu tố tình huống, đặc điểm tính cách và mức độ quen thuộc.
Khoảng không gian cá nhân cần thiết khi trò chuyện bình thường với một người thường dao động trong khoảng từ 45 cm đến 1.2 m. Mặt khác, khoảng cách cá nhân cần thiết khi nói chuyện với một đám đông là khoảng 3 m đến 3.5 m.
f. Giao tiếp bằng mắt (Eye Gaze)
Ai cũng biết đôi mắt chính là cửa sổ tâm hồn, do đó đôi mắt đóng một vai trò quan trọng trong giao tiếp phi ngôn ngữ. Những hành vi như nhìn, nhìn chằm chằm và chớp mắt là những hành vi phi ngôn ngữ quan trọng. Khi mọi người bắt gặp người hoặc vật mà họ cảm thấy hứng thú, tỷ lệ chớp mắt tăng lên và đồng tử giãn ra. Việc phân tích ánh mắt khi bạn nhìn vào một người khác có thể chỉ ra một loạt các cảm xúc bao gồm thù địch, quan tâm và hấp dẫn.
g. Giao tiếp qua xúc giác (Haptics)
Hãy thử suy nghĩ về những thông điệp khác nhau được đưa ra bởi một cái bắt tay yếu ớt/ một cái ôm ấm áp/ một cái vỗ nhẹ vào đầu,..
Nhiều nghiên cứu chỉ ra những cá nhân có địa vị cao có xu hướng xâm phạm không gian cá nhân của người khác với tần suất và cường độ lớn hơn những cá nhân có địa vị thấp trong xã hội. Sự khác biệt về giới tính cũng đóng một vai trò trong cách mọi người sử dụng xúc giác để truyền đạt ý nghĩa.
Phụ nữ có xu hướng sử dụng sự đụng chạm để thể hiện sự quan tâm, chăm sóc và nuôi dưỡng. Mặt khác, đàn ông có nhiều khả năng sử dụng xúc giác để khẳng định quyền lực hoặc kiểm soát người khác.
h. Vẻ bề ngoài (Appearance)
Sự lựa chọn của chúng ta về màu sắc, quần áo, kiểu tóc và các yếu tố khác ảnh hưởng đến ngoại hình cũng được coi là một phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ. Dễ thấy ngoại hình có thể đóng một vai trò trong việc mọi người được nhìn nhận như thế nào và thậm chí là số tiền họ kiếm được. Hoặc xét đến khía cạnh văn hóa, văn hóa là một ảnh hưởng quan trọng đến cách đánh giá ngoại hình. Mặc dù gầy có xu hướng được coi trọng ở các nền văn hóa phương Tây, một số nền văn hóa châu Phi, châu Á lại cho rằng cơ thể đầy đặn với sức khỏe, sự giàu có và địa vị xã hội tốt hơn.
i. Đối tượng và hình ảnh giả lập (Artifacts)
Giao tiếp phi ngôn ngữ đóng một vai trò quan trọng trong cách chúng ta truyền đạt ý nghĩa và thông tin cho người khác, cũng như cách chúng ta diễn giải hành động của những người xung quanh.
II. Thực hành tiếng Việt trang 89 Tập 2 Ngữ Văn 10 - Kết nối tri thức
Câu 1 trang 89 tập 2 Ngữ văn 10 - KNTT
Quan sát hình ảnh (trang 86) trong văn bản Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu và cho biết:
a. Những thông tin gì được cung cấp trong hình ảnh?
Gợi ý.
⇒ Những thông tin được cung cấp trong hình ảnh là thông tin về độ lớn nhỏ của lỗ thủng tầng ozone trong các năm từ 1979-2019.
b. Các thông tin đó được trình bày như thế nào?
Gợi ý.
⇒ Các thông tin ấy được trình bày qua hình vẽ mô phỏng kích thước lỗ thủng qua các năm, mỗi năm độ lớn nhỏ của lỗ thủng sẽ khác nhau nên hình vẽ cũng khác nhau.
c. Tác dụng của hình ảnh này là gì?
Gợi ý.
⇒ Tác dụng của hình ảnh là giúp thông tin rõ ràng hơn, người đọc dễ hình dung hơn về thông tin được nêu trong văn bản.
Câu 2 trang 89 tập 2 Ngữ văn 10 - KNTT
Quan sát sơ đồ và cho biết:
a. Ngoài các phương tiện ngôn ngữ, sơ đồ trên còn sử dụng những phương tiện nào khác?
Gợi ý.
Ngoài các phương tiện ngôn ngữ, sơ đồ còn dử dụng phương tiện phi ngôn ngữ là sơ đồ, hình ảnh, kí hiệu chỉ đường.
b. Những phương tiện đó được trình bày như thế nào và biểu đạt thông tin gì?
Gợi ý.
Những phương tiện đó được trình bày, sắp xếp theo trật tự nhất định, từ ngoài vào trong nhằm biểu đạt thông tin về việc hướng dẫn du khách đến tham quan rừng hoa dã quỳ ở vườn Quốc gia Ba Vì.
c. Những phương tiện phi ngôn ngữ và những phương tiện ngôn ngữ trong sơ đồ có mối quan hệ với nhau như thế nào?
Gợi ý.
Mối quan hệ giữa phương tiện phi ngôn ngữ và phương tiện ngôn ngữ là mối quan hệ bổ sung cho nhau, để có thể giúp du khách hiểu rõ đường đi thì sơ đồ hướng dẫn cần có sự kết hợp của cả phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ.
d. Những phương tiện phi ngôn ngữ được sử dụng trong sơ đồ có tác dụng gì.
Gợi ý.
Tác dụng của những phương tiện phi ngôn ngữ trong sơ đồ là giúp người đọc, các du khách tham quan hình dung rõ hơn về đường đi đến rừng hoa dã quỳ trong vườn Quốc gia Ba Vì.
III. Bài tập vận dụng
Dựa vào sơ đồ mẫu hình SGK trang 89, Sử dụng các kí hiệu phi ngôn ngữ để thiết kế một bản hướng dẫn nơi công cộng dựa trên những thông tin sau:
Hướng dẫn tham quan khu trung tâm, vườn Quốc gia Cúc Phương
a. Động Sơn Cung, cây chò ngàn năm
7km đi bộ cả đi và về; thời gian tham quan: 2-3 giờ; du khách có thể tự đi hoặc đi cùng hướng dẫn viên của vườn Quốc gia.
b. Cây sấu cổ thụ
6km đi bộ cả đi và về; thời gian tham quan: 1,5-2 giờ; du khách có thể tự đi hoặc đi cùng hướng dẫn viên của vườn Quốc gia.
d. Bản Mường
15km đi bộ xuyên qua rừng già và một đêm nghỉ lại tại nhà sàn truyền thống; có hướng dẫn viên của vườn Quốc gia đi cùng.
e. Đỉnh Mây Bạc
7km đi bộ; thời gian tham quan: 4-5 giờ; có hướng dẫn viên của vườn Quốc gia đi cùng.
Gợi ý.
Sơ đồ sau:
Tham khảo sơ đồ Thăm quan khu du lịch Thảo Cầm viên Sài Gòn
Biên soạn: GV Nguyễn Duy Tuấn
SĐT: 0945 441181
Đơn vị: Trung Tâm Đức Trí - 0286 6540419
Địa chỉ: 26/5 đường số 4, KP 3, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP. HCM
Fanpage: https://www.fb.com/ttductri