Table of Contents
I. Giới thiệu chung
1. Tác giả (Tiểu dẫn SGK/142/143)
2. Tác phẩm
a. Hoàn cảnh sáng tác
“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” sáng tác năm 1981, theo hướng khai thác cốt truyện dân gian để gửi gắm những suy ngẫm về nhân sinh, về hạnh phúc kết hợp phê phán một số tiêu cực trong lối sống hiện đại.
Tuy dựa vào cốt truyện dân gian nhưng vở kịch đã có những thay đổi cơ bản. Nhà viết kịch đã tập trung diễn tả tình cảnh trớ trêu, nỗi đau khổ giày vò của Hồn Trương Ba từ khi sống trong thân xác hàng thịt “Bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”.
b. Tình huống kịch và ý nghĩa
Tình huống kịch bắt đầu từ chỗ kết thúc của truyện dân gian khi Hồn Trương Ba được sống hợp pháp trong thân xác hàng thịt. “Cư ngụ” trong xác lạ, Hồn Trương Ba có nguy cơ bị thân xác đầy bản năng của hàng thịt lấn át. Ông trở nên xa lạ và đáng sợ trong mắt người thân. Đỉnh điểm của cuộc đấu tranh giữa Hồn và Xác là khi Hồn Trương Ba sắp ngã vào vòng tay vợ hàng thịt. Kết cục, để bảo toàn sự thanh sạch của mình Hồn Trương Ba đã chấp nhận cái chết vĩnh viễn, khước từ cuộc sống không phải là mình dù sự sống muôn phần đáng quý.
Ý nghĩa: một triết lí sâu sắc về lẽ sống, lẽ làm người
- Cuộc sống thật đáng quý nhưng không phải sống thế nào cũng được.
- Sống vay mược chắp vá không có sự hài hòa giữa tâm hồn và nhu cầu vật chất của thể xác thì chỉ gặp bi kịch mà thôi.
- Cuộc sống chỉ hạnh phúc, chỉ có giá trị khi được sống đúng là mình, sống tự nhiên, hài hòa giữa thể xác và tâm hồn.
- Con người luôn phải đấu tranh với nghịch cảnh, chống lại sự dung tục tầm thường để hoàn thiện nhân cách.
c. Vị trí đoạn trích
Thuộc cảnh VII và cảnh kết của vở kịch.
Diễn tả sự đau khổ, dằn vặt và quyết định vô cùng cao thượng của Hồn Trương Ba.
II. Tìm hiểu văn bản
1. Những bi kịch trớ trêu của nhân vật Hồn Trương Ba
a. Bi kịch của bản thân Hồn Trương Ba giữa cách sống thanh cao và sự dung tục qua màn đối thoại giữa Hồn và Xác.
Vốn là một con người sống thanh cao khi phải sống nhờ trên thân xác người khác đặc biệt là sống chung với sự tầm thường, dung tục Hồn Trương Ba luôn dằn vặt, tìm cách đấu tranh với xác thịt, cho dù tưởng như đã có lúc ông bất lực, buông xuôi trước sự lấn lướt của những dung tục tầm thường.
- Hồn Trương Ba khẳng định: “Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, ngay thẳng”, còn xác thịt chỉ là “cái vỏ bên ngoài”.
- Xác cười chế nhạo Hồn, nó tuyên bố về sức mạnh của mình: “Chính vì âm u, đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, lắm khi át cả cái linh hồn cao khiết của ông đấy”. Sau đó ve vãn, thỏa hiệp với Hồn “Chẳng còn cách nào khác đâu! Phải chung sống hòa thuận với nhau thôi!”
- Hồn Trương Ba nổi giận, khinh bỉ trước lí lẽ ti tiện của Xác nhất là khi nó cho rằng “Tâm hồn là thứ lắm sĩ diện”.
- Ý thức tâm hồn thanh cao của mình đang dần bị vấy bẩn bởi những đòi hỏi dung tục của Xác thịt, Hồn xấu hổ, nhục nhã khi bị chính Xác thịt kể ra những biểu hiện tha hóa của mình “Khi ông đứng bên cạnh vợ tôi, tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực …”; “cái món tiết canh, cỗ hũ, khấu đuôi và đủ các thứ thú vị khác không làm tâm hồn ông lâng lâng cảm xúc sao?”
-> Đấu tranh với cái dung tục, bất bình trước cái tầm thường cùng nỗi xấu hổ trước lời kể tội của Xác thịt chính là những biểu hiện rõ ràng của một tâm hồn thanh cao không muốn chung sống với sự dung tục, tầm thường của Hồn. Như vậy qua màn đối thoại giữa Hồn và Xác: Hồn là ẩn dụ cho sự thanh cao và Xác ẩn dụ cho cái dung tục, màn đối thoại mang ý nghĩa sâu sắc: Trương Ba được trả lại cuộc sống nhưng lại là một cuộc sống đáng hổ thẹn vì phải sống chung với cái dung tục, tầm thường. Qua đó nhà văn cảnh báo: sống chung với cái dung tục, tầm thường cái đẹp, cái thanh cao sẽ bị đồng hóa, tha hóa.
b. Hồn Trương Ba mang bi kịch gia đình qua màn đối thoại với những người thân.
- Vợ Trương Ba đau khổ, muốn bỏ nhà ra đi vì: “Ông đâu còn là ông, đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa…”
- Con dâu – người vốn rất tin tưởng và kính yêu bố chồng cũng bắt đầu thấy sợ hãi, hoang mang: “mỗi ngày thầy một khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi đến nỗi con cũng không nhận ra thầy nữa…”
- Đau đớn nhất đối với Trương Ba chính là thái độ chối bỏ dữ dội của đứa cháu gái mà ông rất mực yêu chiều: “Tôi không phải là cháu của ông!”, “Ông nội tôi chết rồi.”
-> Cả ba người thân trong gia đình, những người mà Trương Ba nhất mực yêu thương, nay đều quay lưng lại trước sự thay đổi về hình hài và tâm tính của ông. Nỗi đau bị chính những người thân xa lánh, thậm chí căm ghét đã khiến cho người đọc xót xa trước số phận của Trương Ba: bế tắc, tuyệt vọng, không lối thoát.
c. Trương Ba còn mang bi kịch của một con người trung thực, muốn được sống trung thực nhưng lại bị cái xấu cái giả dối tấn công. Màn đối thoại với Đế Thích đã thể hiện rõ bi kịch này
Khi Đế Thích gợi ý cho Hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị: “Trong thân một đứa bé, ông sẽ có cả cuộc đời trước mặt”. Trương Ba đã kiên quyết chối từ bởi ông cho rằng cuộc sống ấy - một cuộc sống mà ông sẽ gặp “bao nhiêu sự rắc rối” với chính bản thân, người thân, những người sống xung quanh ông.
Không những không chấp nhận mà Trương Ba còn thẳng thắn chỉ ra những sai lầm của Đế Thích: “Sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác đã là chuyện không nên…Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi được sống, còn sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!”. Không đồng tình với những gì trái với quy luật tự nhiên, Trương Ba đã bật lên thành những lời nói, suy nghĩ sâu sắc: “Tôi sẽ bơ vơ lạc lõng, hoặc sẽ trở nên thảm hại đáng ghét như kẻ tham lam…” Con người nhân hậu và cao thượng trong ông cất lên tiếng nói: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được”.
Hành động bẻ gãy bó nhang của hồn Trương Ba là hành động thể hiện sự kiên quyết chối từ việc sống trong thân xác cu Tị - sống trái tự nhiên. Mục đích duy nhất là thuyết phục Đế Thích hãy cứu sống cu Tị. Hành động này là sự dũng cảm và cao thượng. Bởi lẽ nó đồng nghĩa với việc Trương Ba từ chối sự giúp đỡ từ Đế Thích, từ chối cơ hội được sống của mình để nhường sự sống cho người khác. Sự từ chối ấy không chỉ là sự thấu hiểu giá trị của cuộc sống mà còn bộc lộ được khát vọng muốn bảo vệ và hoàn thiện nhân cách làm người.
-> Sống không chỉ là tồn tại mà phải sống đẹp, sống đúng, sống là chính mình, nội dung và hình thức phải hòa hợp. Sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá, sống không được là chính mình thì cuộc sống ấy thật vô nghĩa…
d. Cuối cùng là màn kết: Trương Ba trả lại xác cho hàng thịt còn mình thì “Tôi chết rồi hãy để tôi chết hẳn”.
Quyết định “chết thật” của Trương Ba là để tâm hồn thanh thản, trong sạch. Trương Ba chết nhưng lại bất tử, bởi hình ảnh của ông và những kí ức tốt đẹp về ông luôn hiện hữu trong cuộc sống trong lòng người thân “trong ánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà vo gạo, trong cơi bà đựng trầu…trong mỗi cái cây cái Gái nâng niu…”
-> Màn kết giàu chất thơ làm cho bi kịch mang màu sắc lạc quan. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, sự thanh cao, cái đẹp vẫn tồn tại và không ngừng phát triển.
III. Tổng kết
1. Giá trị nghệ thuật
Xây dựng đối thoại kịch tính, đậm chất triết lí.
Hành động của nhân vật phù hợp với hoàn cảnh, tính cách.
Ngôn ngữ nhân vật sinh động, gắn liền với tình cảnh, tâm trạng cụ thể.
2. Giá trị nội dung
Bi kịch của con người khi không được sống là chính mình.
Thông điệp giàu tính nhân văn: Được sống làm người đáng quý thật nhưng được sống đúng là mình, sống trọn vẹn với những giá trị mà mình vốn có càng quý giá hơn. Sự sống chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người được sống theo lẽ tự nhiên, hài hòa giữa thể xác và tinh thần, luôn biết đấu tranh với nghịch cảnh, với chính bản thân mình, chống lại sự dung tục để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thần cao quý.
IV. Luyện tập
Giả định Trương Ba được sống tiếp khi được trú ngụ trong xác cu Tí, những rắc rối sẽ xảy ra …
Gợi ý
Nội dung vở kịch (sưu tầm)
(Đế Thích hóa phép, hồn Trương Ba rời khỏi thân xác hàng thịt, nhập vào thân xác cu Tị. Cu Tị ngồi dậy dụi mắt Chị Lụa bàng hoàng, sửng sốt rồi reo lên sung sướng.)
Chị Lụa (ôm cu Tị vào lòng, âu yếm): Ôi, con trai yêu quý của mẹ! Mẹ cám ơn Trời Phật đã cho con sống lại! Từ nay trở đi, mẹ con ta sẽ sống bên nhau mãi mãi.
Hồn Trương Ba (vùng ra khỏi vòng tay chị Lụa): Tôi là Trương Ba, hàng xóm nhà chị đây mà!
Chị Lụa: Ối cu Tị ơi, con là con trai của mẹ mà! Lại đây với mẹ nào!
Hồn Trương Ba (bực bội gắt): Tôi đã bảo tôi là Trương Ba chứ không phải là thằng cu Tị!
Chị Lụa (hoảng hốt gào khóc): Trời ơi! Con tôi bị làm sao thế này? Con nói lảm nhảm gì thế? Ôi con ơi là con ơi!
(Hồn Trương Ba đi về nhà mình, mặc cho chị Lụa chạy theo khóc lóc.) Vợ Trương Ba (nhìn thấy cu Tị xăm xăm đi vào, kinh hãi thét lên): Ma ... Ma ...! Ối trời đất ơi!
Hồn Trương Ba: Tôi đây mà! Trương Ba đây, bà đừng sợ!
Vợ Trương Ba: Trời ơi! Lại trò gì nữa đây hả trời?! Tôi chưa đủ khổ hay sao mà ông còn ...?
Hồn Trương Ba (nắm lấy tay vợ): Thì bà cứ bình tĩnh nghe tôi nói đã! Đầu đuôi câu chuyện là thế này: Tôi chán sống trong thân xác anh hàng thịt bởi nó gây ra cho tôi và mọi người nhiều điều phiền toái nên yêu cầu ông Đế Thích hãy để cho tôi chết hẳn. Nhưng ông ấy bảo tôi nếu thương thằng cu Tị thì hãy nhập vào xác nó để cho má nó ngày ngày còn được thấy mặt con ...
Vợ Trương Ba: ông lại tiếp tục sống nhờ vào thân xác người khác ư?! Thôi, lần này thì tôi đành phải bỏ nhà mà ra đi thật rồi! Làm sao tôi chấp nhận được ông chồng sáu mươi trong thân xác đứa trẻ lên mười? Bao nhiêu rắc rối sẽ lại xảy ra trong gia đình này ...
(Chị Lụa vừa chạy vào vừa mếu máo gọi con.)
Chị Lụa: Ối cu Tị ơi, về nhà với mạ nào! Con đừng bỏ mẹ con ơi!
Vợ Trương Ba: Đấy, Ông thấy tôi nói có đúng không nào? Mọi chuyện lôi thôi lại bắt đầu rồi!
Chi Lụa (bế thốc "cu tí" chạy đi): về nhà mình con nhé! Hôm nào con khỏe, mẹ sẽ cho con sang đây chơi với cái Gái.
Hồn Trương Ba (giãy giụa): Ơ hay cái nhà chị này! Chị có buông tôi ra không thì bảo! Tôi đã nói tôi là Trương Ba chứ không phải cu Tị con chị.
(Bất chợt, lý trưởng và Trương tuần đi ngang qua, thấy ồn ào liền đứng lại.)
Lý trưởng (trợn mắt ra oai): Hừm! Chuyện gì thế hử?
Chị Lụa: Bẩm ông lý, tôi chỉ bắt thằng con tôi về nhà thôi ạ! Cháu nó cứ đòi ở bên nhà ông Trương Ba!
Hồn Trương Ba (phân trần): Tôi không phải là con chị ta. Tôi là Trương Ba.
Lý trưởng (tức giận quát): A, thằng nhãi ranh láo toét! Tao bảo Trương tuần phết cho mày mấy gậy bây giờ! Đi về nhà mau!
Hồn Trương Ba: Tôi về nhà tôi!
Lý trưởng: Trương tuần đâu! Lôi cổ thằng nhãi ranh này ra đình rồi trói nó lại! Nó dám cãi lệnh ta sao?!
Hồn Trương Ba: Buông tôi ra! Tôi chẳng làm gì nên tội!
Trương tuần (quật cho "cu Tị" một gậy vào mông rồi túm cổ lôi đi): Này thì cãi! Này thì cãi! Tối nay tao cho mày đánh tổ tôm với muỗi, con ạ!
Chị Lụa (chạy theo năn nỉ): Trăm lạy ông lý, ngàn lạy ông lý! Xin ông tha cho cháu! Dạ, thôi thì có chút tiền trà thuốc xin ông lý nhận cho!
Lý trưởng (đút nhanh tiền vào túi): Chị đã biết điều như thế thì ta tha cho nó! Liệu mà dạy con cẩn thận, nghe chưa?!
(Lý trưởng, Trương tuần bỏ đi.)
Hồn Trương Ba: Chị Lụa này, tôi phải nói cho chị rõ là ông tiên Đế Thích đã hóa phép cho hổn tôi nhập vào xác cu Tị. Cho nên tôi vẫn là Trương Ba chứ không phải là con chị. Chị đừng ép tôi. Tôi hứa sẽ qua lại bên nhà cho chị đỡ buồn. Thôi, tôi về nhà tôi đây! Chào chị!
(Hồn Trương Ba gặp cái Gái ở ngay cửa.)
Cái Gái (hoảng hốt lùi lại): ối! Cu Tị! Bà nội ơi, bà nội! Cu Tị chết rồi cơ mà? Hu hu ...
Hồn Trương Ba (tiến lại gần): Đừng sợi ta là ông nội cháu đây mà!
Cái Gái (hét lên): Không phải! Đừng động vào tôi! Bố ơi! Cứu con!
Con trai Trương Ba (chạy ra ôm lấy con): Bố đây! Bố đây! Sao thế con?
Cái Gái (sợ hãi): Cu Tị, cu Tị dám xưng là ông nội! Hu hu ...
Con trai Trương Ba (ngạc nhiên): Ơ! Thế này là thế nào?
Hồn Trương Ba (rầu rĩ): Thầy đây, anh cả ạ! ông Đế Thích cho hồn thầy nhập vào xác thằng cu Tị đấy mà!
Con trai Trương Ba (vò đầu bứt tai): Lại thế nữa! Thầy còn chưa đủ khổ sở hay sao cơ chứ?! Cà nhà ta chưa đủ khổ sở vì những điểu rắc rối đã xảy ra ư?! Trời ơi!
Hồn Trương Ba (xua tay): Thôi! thôi! Chẳng qua là thầy thương thằng cu Tị. Thầy không muốn chị Lụa mất con, cái Gái mất bạn. Nếu rắc rối quá thì để thầy nghĩ lại.
(Đêm, Hồn Trương Ba thắp mấy nén nhang, khấn vái. Đế Thích xuất hiện)
Đế Thích (vui vẻ): Chào ông Trương Ba! Sao? Ngụ trong thân xác cu Tị, ông cổ thấy thoải mái hơn chút nào không?
Hồn Trương Ba (lắc đầu tỏ vẻ không hài lòng): Bất ổn ông ơi! Mới từ sáng tới giờ mà bao nhiêu chuyện rắc rối đã xảy ra. Suýt nữa thì tôi bị Lý trưởng với Trương tuần lôi ra đình trói lại đấy! Còn vợ con tôi, cháu tôi, chẳng ai muốn tôi sống trong hình hài này cả. Tôi nghĩ kĩ rồi. Xin ông cho tôi chết hẳn đi!
Đế Thích (băn khoăn, phân vân): Chà, khó nhỉ! Tôi thì tôi không muốn mất bạn đánh cờ. Nói thật nhé, dưới trần gian chỉ có một mình ông là ngang tài ngang sức với tôi thôi. Đánh cờ với ông thú vị lắm!
Hồn Trương Ba: Tôi cũng biết thế nhưng tôi không chiều theo ý ông mãi được. Ai mà chẳng thích sống, nhưng sống kiểu như tôi bây giờ thì chết lại đỡ khổ hơn, ông ạ!
Đế Thích: Ông nghĩ kĩ chưa? ông có yêu cầu gì không?
Hồn Trương Ba: Tôi chẳng ân hận điều gì cả. Chỉ xin ông nghĩ cách cứu lấy thằng cu Tị! Cảnh mẹ góa con côi khổ sở trăm bề. Nay nó chết đi thì mẹ nó chắc cũng không sống nổi. Đối với người mẹ, chẳng có gì quý bằng đứa con đâu, ông ạ! Mong ông giữ lời hứa để tôi chết cũng vui lòng.
Đế Thích (ngẫm nghĩ hồi lâu rồi cả quyết gật đầu): Tôi hứa là sẽ cứu bằng được thằng cu Tị, dù một lần nữa vi phạm luật Trời! Ông cứ yên tâm nhắm mắt!
Hồn Trương Ba (mỉm cười thanh thản): Xin cảm ơn ông! Xin đa tạ, đa tại (Một làn khói trắng nhẹ nhàng bay lên khỏi mái nhà, tan hòa vào màn sương mỏng. Bên nhà chị Lụa bỗng nổi lên tiếng reo sung sướng: Ôi, con trai tôi sống lại rồi! Xin tạ ơn Trời Phật!)
Giáo viên biên soạn: Đỗ Thị Minh Thêm
Đơn vị: Trường THCS- THPT Nguyễn Khuyến – Lê Thánh Tông