Bài 95: Sống chết mặc bay - Phạm Duy Tốn

Vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX cùng với sự thay đổi của lịch sử nền văn học của nước ta có những bước chuyển mình quan trọng từ thời kì văn học trung đại sang thời kì văn học hiện đại. Đến đầu thế kỉ XX, thực dân Pháp đẩy mạnh việc khai thác thuộc địa làm cho xã hội Việt Nam xuất hiện nhiều đô thị nhiều tầng lớp mới với tư tưởng cởi mở hơn. Nền văn học nước ta lúc bấy giờ dần thoát khỏi ảnh hưởng của văn học Trung Quốc dần đi vào hội nhập với văn học phương Tây. Bên cạnh đó chữ quốc ngữ ra đời dần thay thế chữ Hán và chữ Nôm tạo điều kiện thúc đẩy tạo điều kiện cho nền văn học của nước ta phát triển theo hướng hiện đại hóa. Trong dòng chảy ấy có một tác phẩm được coi là một trong những thành tựu đặc sắc của nền văn học hiện thực sơ khai, một bông hoa đầu mùa của truyện ngắn Việt Nam hiện đại đó chính là tác phẩm “Sống chết mặc bay” của tác giả Phạm Duy Tốn.

I. Đọc – Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Phạm Duy Tốn (1883-1924), quê quán ở tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) là một trong số ít người có thành tựu đầu tiên về thể loại truyện ngắn hiện đại.

2. Tác phẩm

Được đăng trên tạp chí Nam phong, số 18 – 1918, là tác phẩm thành công nhất của ông.

Bố cục gồm ba phần:

• Phần 1 (Từ đầu … Khúc đê này hỏng mất): Nguy cơ vỡ đê và sự chống cự tuyệt vọng của nhân dân.
• Phần 2 (Ấy, lũ con dân đang chân lấm tay bùn…Điếu mày!): Cảnh quan phủ cùng nha lại đánh tổ tôm trong khi đi hộ đê.
• Phần 3 (Tiếp theo… kể sao cho xiết): Cảnh quan phụ mẫu đánh tổ tôm bài bạc.

II. Đọc – Hiểu văn bản

1. Phép tương phản được thể hiện

a. Hai mặt tương phản cơ bản:

Một bên người dân vật lộn, chống chọi mưa gió căng thẳng.

Một bên quan lại bài bạc nhàn nhã.

b. Phân tích làm rõ từng mặt tương phản:

Dân hộ đê: Gần một giờ đêm, mưa tầm tã, nước sông cao. Cảnh tượng nguy kịch, người đã mệt lử nhưng trời vẫn mưa như trút. Sức đê yếu hơn sức nước.

Quan phủ nha lại ung dung bài bạc: Trong đình cao ráo, vững chãi, không khí tĩnh mịch, trang nghiêm, đường bệ, nguy nga, đương vui cuộc tổ tôm.

c. Qua hai mặt tương phản, hình ảnh tên quan phủ đi “hộ đê” được khắc họa :

Ngồi nơi an toàn, đẹp đẽ, có người hầu bài.

Dùng đồ ngon vật lạ, sang trọng.

Tư thế đường bệ, ung dung, nhàn nhã.

Không màng chuyện đê vỡ, thậm chí còn khó chịu. Khi quan vui mừng ù ván bài cũng là lúc nước tràn, nhà cửa trôi, kẻ sống người chết.

d. Dụng ý của tác giả trong việc dựng cảnh tương phản này:

So sánh làm nổi bật sự đối lập, tăng sự khổ cực của nhân dân cũng tăng lên sự vô trách nhiệm của kẻ làm quan. Mục đích cuối cùng là tố cáo sự vô trách nhiệm, ham mê bài bạc của lũ quan.

2. Phép tăng cấp được thể hiện trong văn bản

a. Sự tăng cấp trong việc miêu tả người dân hộ đê :

Mưa mỗi lúc một nhiều.

Mực nước mỗi lúc càng cao.

Âm thanh mỗi lúc một ầm ĩ.

Sức người mỗi lúc một yếu.

Nguy cơ đê vỡ mỗi lúc một đến gần.

b. Sự tăng cấp trong miêu tả độ đam mê bài bạc của quan :

Mê bài bạc đến vứt bỏ trách nhiệm.

Bên ngoài càng ầm ĩ mà vẫn điềm nhiên nhàn nhã.

Sung sướng cực độ ù ván bài to trong khi bên dưới đã vỡ đê.

c*. Sự kết hợp hai nghệ thuật tương phản và tăng cấp đã bóc trần bản chất “lòng lang dạ thú” của bọn quan phủ:

Cô trách nhiệm, mải mê ăn chơi, ích kỉ, nhẫn tâm đến mất nhân tính.

3. Giá trị hiện thực, nhân đạo và nghệ thuật của Sống chết mặc bay:

Hiện thực: phản ánh sự đối lập giữa cuộc sống, sinh mạng nhân dân với bọn quan lại.

Nhân đạo: thể hiện niềm thương cảm trước cuộc sống lầm than cơ cực của nhân dân, cũng là thương cảm nhân dân bị bọn quan vô trách nhiệm cầm quyền.

Nghệ thuật: kết hợp hai nghệ thuật tương phản và tăng cấp khéo léo. Lời văn sinh động, đầy cảm xúc, miêu tả nhân vật sắc nét.

III.Tổng kết:

1. Giá trị nghệ thuật

Kết hợp nghệ thuật tương phản và tăng cấp khéo léo

Lời văn cụ thể, sinh động, giàu cảm xúc

Miêu tả nhân vật sắc nét

2. Giá trị nội dung

“Sống chết mặc bay” đã lên án gay gắt tên quan phủ “lòng lang dạ thú” và bày tỏ niềm thương cảm trước cảnh “nghìn sầu muôn thảm” của nhân dân do thiên tai và cũng do thái độ vô trách nhiệm của kẻ cầm quyền gây nên

IV. Luyện tập

Trả lời câu 1 (trang 83 SGK Ngữ Văn 7 Tập 2)

Những hình thức ngôn ngữ đã được vận dụng trong truyện Sống chết mặc bay:

Ngôn ngữ tự sự, ngôn ngữ miêu tả, ngôn ngữ biểu cảm, ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn ngữ nhân vật, ngôn ngữ đối thoại.

Trả lời câu 2 (trang 83 SGK Ngữ Văn 7 Tập 2)

Qua ngôn ngữ đối thoại của quan phủ, ta thấy rõ tính cách của hắn cũng như mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tính cách ấy:

• Ngôn ngữ đối thoại của tên quan phủ thường ngắn, gọn, có khi trống không mang tính mệnh lệnh. Lúc trách mắng thì tuôn ra tràng dài. Điều này bộc lộ một tên quan hống hách, mê bài bạc, vô trách nhiệm, vô nhân tính.
• Ngôn ngữ phù hợp với tính cách. Ngôn ngữ phản ánh tính cách, tính cách bộc lộ qua ngôn ngữ.

Giáo viên biên soạn: Đoàn Thị Loan

Đơn vị: Trường TH-THCS-THPT Lê Thánh Tông