I. Dấu chấm lửng
1. Ví dụ
Trong các câu sau, dấu chấm lửng (dấu ba chấm) được dùng để làm gì?
a) Chúng ta có quyền tự hào vì những trang lịch sử vẻ vang của thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung,…
(Hồ Chí Minh)
Dấu chấm lửng thể hiện còn nhiều nhân vật anh hùng khác, tác giả vẫn chưa chưa kể hết.
b) Thốt nhiên một người nhà quê, mình mẩy lấm láp, quần áo ướt đầm, tất tả chạy xông vào thở không ra lời:
– Bẩm… quan lớn… đê vỡ mất rồi!
(Phạm Duy Tốn)
Trong ví dụ b, dấu chấm lửng được dùng để thể hiện ý lời nói của nhân vật bị ngắt quãng do gấp gáp, hoảng loạn.
c) Cuốn tiểu thuyết được viết trên …bưu thiếp.
(Báo Hà Nội mới)
Dấu chấm lửng trong ví dụ c thể hiện nội dung được nhấn mạnh phía sau, tạo sự bất ngờ cho người đọc.
2. Nhận xét
Từ các ví dụ trên, rút ra kết luận về công dụng của dấu chấm lửng:
- Tỏ ý còn nhiều sự vật chưa được liệt kê hết.
- Thể hiện chỗ lời nói bỏ dở hay ngập ngừng, ngắt quãng.
- Làm giãn nhịp điệu câu văn, chuẩn bị cho một từ ngữ biểu thị nội dung bất ngờ, hài hước, châm biếm.
II. Dấu chấm phẩy
1. Ví dụ
Trong các câu sau, dấu chấm phẩy được dùng để làm gì? Có thể thay nó bằng dấu phẩy được không? Vì sao?
Dấu chấm phẩy ở đây dùng để ngăn cách giữa 2 vế một câu ghép, thay cho từ nối.
b) Những tiêu chuẩn đạo đức của con người mới phải chăng có thể nêu lên như sau: yêu nước, yêu nhân dân; trung thành với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà; ghét bóc lột, ăn bám và lười biếng; yêu lao động, coi lao động là nghĩa vụ thiêng liêng của mình; có tinh thần làm chủ tập thể, có ý thức hợp tác, giúp nhau; chân thành và khiêm tốn; quý trọng của công và có ý thức bảo vệ của công; yêu văn hóa, khoa học và nghệ thuật; có tinh thần quốc tế vô sản.
(Theo Trường Chinh)
Dấu chấm phẩy trong ví dụ b có tác dụng ngăn cách các thành phần liệt kê trong một câu phức tạp (yêu nước, yêu nhân dân; trung thành với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà; ghét bóc lột, ăn bám và lười biếng; yêu lao động, coi lao động là nghĩa vụ thiêng liêng của mình; có tinh thần làm chủ tập thể, có ý thức hợp tác, giúp nhau; chân thành và khiêm tốn; quý trọng của công và có ý thức bảo vệ của công; yêu văn hóa, khoa học và nghệ thuật; có tinh thần quốc tế vô sản.)
Ở đây ta không thể thay dấu chấm phẩy bằng dấu phẩy được vì sẽ làm cho các tầng nghĩa trong câu bị lẫn lộn.
2. Nhận xét
Từ bài tập trên, ta rút ra kết luận về công dụng của dấu chấm phẩy.
- Đánh dấu ranh giới giữa các vế của một câu ghép có cấu tạo phức tạp;
- Đánh dấu ranh giới giữa các bộ phận trong một phép liệt kê phức tạp.
Giáo viên biên soạn: Trần Thị Thùy Duyên
Đơn vị: Trường TH THCS THPT Lê Thánh Tông