Tin tứcNgày 26/4/1986, đúng 40 năm về trước, một thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất lịch sử nhân loại đã xảy ra khi lò phản ứng số 4 của nhà máy điện hạt nhân Chernobyl phát nổ và phát tán phóng xạ trên diện rộng khắp châu Âu.
Một “thế giới bị bỏ quên” giữa châu Âu
Vụ tấn công hồi tháng 2/2025 đã gây cháy kéo dài nhiều tuần và làm hư hại lớp màng bảo vệ của cấu trúc bao che.
Dù một tấm panel lớn đã được lắp để bịt lỗ thủng, các chuyên gia cảnh báo cấu trúc này - vốn được xây dựng năm 2016 với chi phí khoảng 2 tỷ euro và kỳ vọng tồn tại 100 năm - đang đối mặt nguy cơ xuống cấp nếu không được sửa chữa kịp thời.
Bà Odile Renaud-Basso, Chủ tịch Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, cho biết cần tiến hành sửa chữa trong vài năm tới để tránh hư hại không thể khắc phục. Chi phí ước tính ít nhất 500 triệu euro - một gánh nặng không nhỏ trong bối cảnh Ukraine đang dồn nguồn lực cho chiến sự.
Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở tài chính. Môi trường phóng xạ cao khiến mỗi công nhân chỉ có thể làm việc trong thời gian rất ngắn, đôi khi chỉ vài phút. Điều này buộc phải huy động nhiều nhân lực tay nghề cao, trong khi nguồn lực lại hạn chế.
Vùng cấm quanh Chernobyl, cách thủ đô Kyiv của Ukraine khoảng 100 km, giờ trông như một “thế giới bị bỏ quên”, với sự hoang tàn của thành phố Pripyat, cây cối mọc tràn qua những khu nhà cũ và động vật hoang dã xuất hiện ngày càng nhiều.
Nhưng đằng sau sự tĩnh lặng ấy là những rủi ro âm thầm. Theo phía Ukraine, từ giữa năm 2024 đã có hàng chục thiết bị bay không người lái hoạt động gần khu vực nhà máy. Tuy nhiên phía Nga bác bỏ liên quan và đưa ra cáo buộc ngược lại.
Một trong những điều gây bất ngờ nhất sau 40 năm là sự hồi sinh của hệ sinh thái. Dù vẫn còn ô nhiễm nặng với nhiều đồng vị phóng xạ như caesium-137, plutonium hay americium, nhưng việc con người rút đi đã vô tình biến khu vực này thành một “khu bảo tồn tự nhiên” ngoài dự tính.
Số lượng các cá thể sói được ghi nhận cao hơn nhiều so với trước đây. Các loài như nai, hươu, thỏ cũng phát triển mạnh. Nhiều nhà khoa học cho rằng hệ sinh thái ở đây thậm chí “khỏe hơn” so với thời điểm trước thảm họa.
Tuy vậy, tranh luận vẫn chưa ngã ngũ. Một số nghiên cứu ghi nhận tổn thương di truyền và suy giảm khả năng sinh sản ở một số loài, đặc biệt tại các khu vực ô nhiễm nặng.
Những con số chưa khép lại và lời cảnh báo cho tương lai
Thảm họa năm 1986 đã buộc hơn 300.000 người phải sơ tán. Phóng xạ lan rộng khắp châu Âu, làm dấy lên lo ngại về an toàn lương thực và sức khỏe cộng đồng.
Số liệu về thương vong vẫn gây tranh cãi. Con số chính thức ban đầu chỉ khoảng 30 người, chủ yếu là lực lượng cứu hỏa và công nhân.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu sau đó ước tính số ca tử vong liên quan đến ung thư có thể lên tới hàng ngàn, thậm chí hàng chục ngàn.
Kỷ niệm 40 năm Chernobyl diễn ra trong bối cảnh thế giới đối mặt khủng hoảng năng lượng và bất ổn địa chính trị. Điều này đang thúc đẩy nhiều quốc gia cân nhắc quay lại với điện hạt nhân như một giải pháp vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa giảm phát thải.
Một số nhà khoa học cho rằng nếu xét tổng thể, tác động của điện hạt nhân đối với sức khỏe con người và khí hậu có thể thấp hơn so với nhiên liệu hóa thạch.
Tuy nhiên, các tổ chức môi trường cảnh báo rằng nguy cơ tai nạn và rủi ro an ninh, đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh, vẫn là vấn đề không thể xem nhẹ.
Hiện vẫn có khoảng 2.000 - 2.500 nhân viên làm việc tại Chernobyl, trong khi kế hoạch tháo dỡ hoàn toàn lò phản ứng bị trì hoãn do chiến sự. Một số hạng mục, như khu lưu trữ nhiên liệu đã qua sử dụng, cũng bị đánh giá là dễ tổn thương trước các cuộc tấn công.
Chernobyl - biểu tượng của thảm họa hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh - giờ đây đang trở thành lời nhắc nhở rằng trong thế kỷ XXI, rủi ro hạt nhân không còn chỉ đến từ sai sót kỹ thuật mà còn từ tính toán chiến lược trong chiến tranh hiện đại. Và khi 2 mối đe dọa này giao thoa, hậu quả có thể vượt xa mọi tiền lệ của lịch sử.