Tin tứcTổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần bày tỏ sự không hài lòng với NATO, từ việc chỉ trích mức chi tiêu quốc phòng của các đồng minh, đe dọa chiếm đảo Greenland của Đan Mạch đến việc tức giận vì liên minh không hỗ trợ Mỹ trong cuộc chiến với Iran.
Theo các chuyên gia, cuộc khủng hoảng ở Trung Đông đã làm nổi bật câu hỏi NATO khó tiếp tục né tránh: liệu liên minh xuyên Đại Tây Dương có thể tồn tại lâu dài, nhất là trong trường hợp Mỹ rút lui.
Ông Jim Townsend, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh Mỹ mới, nhận định: "NATO khó quay trở lại hoạt động như thường lệ, cả với chính quyền Mỹ hiện tại hay tiếp theo. Chúng ta đang gần với sự đổ vỡ hơn bao giờ hết". Các chuyên gia cho rằng NATO vẫn phục vụ lợi ích của cả Mỹ và châu Âu.
Để đưa Mỹ rời NATO, ông Donald Trump cần có đa số phiếu tại Thượng viện hoặc Quốc hội phải thông qua một đạo luật mới. Tuy nhiên, hai khả năng này khó diễn ra trong ngắn hạn khi nhiều nghị sĩ của cả hai đảng vẫn ủng hộ liên minh. Dù vậy, ông vẫn có những công cụ quyền lực khác tác động trực tiếp đến NATO.
Mỹ không bị ràng buộc phải viện trợ nếu đồng minh bị tấn công. Điều 5 quy định nghĩa vụ phòng thủ tập thể nhưng không bắt buộc phải đáp trả bằng biện pháp quân sự. Vì thế, các nước thành viên vẫn nghi ngờ liệu Washington có thực sự hỗ trợ khi cần hay không.
Washington cũng có thể rút 84.000 binh sĩ đang đồn trú ở nhiều nơi trên khắp châu Âu khỏi lục địa này. Wall Street Journal cho biết ông Donald Trump đang xem xét chuyển một số căn cứ quân sự khỏi những nước bị đánh giá là không nhiệt tình trong cuộc chiến với Iran. Ông cũng có thể đóng các căn cứ Mỹ và dừng phối hợp quân sự với đồng minh.
Do các cam kết an ninh của Mỹ với châu Âu là nền móng của NATO từ khi thành lập, những bước đi như vậy sẽ là cú đánh mạnh vào liên minh. Xung đột Nga - Ukraine trước đó cũng đã cho thấy các điểm yếu của công nghiệp quốc phòng châu Âu và mức độ phụ thuộc lớn vào Mỹ.
Trong bối cảnh quan hệ Mỹ - NATO liên tiếp đối mặt các khủng hoảng ngoại giao, châu Âu đang tăng đầu tư cho năng lực quốc phòng. Giai đoạn 2020-2025, chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên đã tăng hơn 62%. Tuy nhiên, báo cáo của Viện Nghiên cứu An ninh Quốc tế (IISS) cho thấy châu Âu vẫn phụ thuộc quá nhiều vào Mỹ trong các năng lực như tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương, tình báo, giám sát và trinh sát, tình báo vệ tinh, hậu cần, phòng không và phòng thủ tên lửa tích hợp.
Theo IISS, châu Âu sẽ cần khoảng một thập niên hoặc lâu hơn cùng 1.000 tỉ USD để lấp các khoảng trống then chốt nếu không có Mỹ. Báo cáo cũng nêu rõ ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu gặp khó trong việc tăng sản lượng, trong khi nhiều quân đội chưa đạt được mục tiêu tuyển quân và giữ chân binh sĩ.
Dù vậy, vẫn có những ý kiến đặt niềm tin vào khả năng hình thành một "NATO châu Âu". Bà Minna Alander, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu Stockholm thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Thụy Điển, cho hay qua nhiều năm, NATO đã trở thành một cấu trúc hợp tác quân sự giữa các quốc gia châu Âu.
NATO là một mạng lưới được hình thành từ đầu thời Chiến tranh lạnh. Trong nhiều thập niên, Mỹ tìm cách đưa càng nhiều quốc gia càng tốt vào liên minh. Sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001 tại Mỹ, NATO lần đầu tiên và cũng là lần duy nhất tới nay viện dẫn Điều 5 để ủng hộ Washington, đồng thời cử quân tham chiến tại Afghanistan.
Hàng ngàn binh sĩ đã thiệt mạng trong chiến dịch này, trong đó có gần 500 người từ Vương quốc Anh và hàng chục người đến từ Pháp, Đan Mạch, Italy cùng các nước khác. Trong cuộc chiến với Iran hiện nay, các căn cứ tại châu Âu vẫn là điểm tập kết có lợi cho quân đội Mỹ, dù nhiều quốc gia công khai giữ khoảng cách với xung đột.
