Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển dịch sâu sắc sang mô hình dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đã trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng kinh tế, đưa chất lượng giáo dục đại học trở thành nhân tố định đoạt năng lực cạnh tranh quốc gia.
Quán triệt tinh thần đổi mới căn bản và toàn diện theo Nghị quyết 71-NQ/TW cũng như đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam đang định vị lại vai trò trung tâm. Đại học không còn gói gọn trong chức năng đào tạo lý thuyết đơn thuần, mà trở thành trung tâm chuyển giao các công nghệ chiến lược trực tiếp phục vụ đời sống kinh tế - xã hội.
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu phát triển thành cơ sở giáo dục đại học hàng đầu Châu Á giai đoạn 2026 - 2030, hướng đến tầm nhìn năm 2045 trở thành hệ thống đại học nghiên cứu hàng đầu khu vực. Chiến lược đặt trọng tâm vào việc kiến tạo không gian phát triển mới cho vùng Đông Nam Bộ, phấn đấu đạt tối thiểu 4 ngành đào tạo lọt vào nhóm 50 của các bảng xếp hạng quốc tế uy tín. Cùng với khối đại học công lập và tư thục, các cơ sở giáo dục đang đồng loạt cơ cấu lại danh mục ngành nghề, chủ động mở mới các ngành đáp ứng đòi hỏi thực tiễn và loại bỏ các chuyên ngành không còn phù hợp.
Nhằm đáp ứng mục tiêu của Bộ Giáo dục và Đào tạo nâng tỷ lệ người học lĩnh vực STEM lên 35% ở mỗi trình độ vào năm 2030, nhiều cơ sở đã tập trung nguồn lực đầu tư cơ sở vật chất kỹ thuật cao. Điển hình như Trường Đại học Khoa học Tự nhiên với hai phòng thí nghiệm An toàn thông tin và Hệ thống thông minh trị giá 70 tỷ đồng, hay Trường Đại học Công nghiệp mở rộng thêm hai cơ sở nghiên cứu tại Nhơn Trạch và Đồng Nai.
Quyền tự chủ đại học đã mở ra hành lang thuận lợi để các cơ sở giáo dục đẩy mạnh mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng, gắn kết trực tiếp quyền lợi người học với nhu cầu tuyển dụng khắt khe của thị trường lao động.
Điển hình, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh đã ban hành chiến lược đến năm 2045 với bốn mũi nhọn ưu tiên gồm chuyển đổi số - vi mạch bán dẫn; cơ sở hạ tầng - năng lượng tái tạo; robot - trí tuệ nhân tạo - tự động hóa; cùng nhóm ngành giao thông và năng lượng. Việc áp dụng linh hoạt phương pháp đào tạo theo mô đun giúp rút ngắn thời gian, tối ưu hóa chi phí cho người học. Nhằm phục vụ làn sóng chuyển dịch đầu tư quốc tế chất lượng cao, các chương trình đặt hàng nhân lực đều được giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh.
Đánh giá về hiệu quả đơn đặt hàng đào tạo ngành cơ khí tự động hóa từ năm 2025, Tiến sĩ Quách Thanh Hải - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh cho biết: "TP. Hồ Chí Minh đặt hàng cho nhà trường đào tạo ngành cơ khí tự động hóa, triển khai từ 2025. Học hoàn toàn bằng Tiếng Anh để đảm bảo hội nhập kinh tế quốc tế, đáp ứng tiêu chí của các doanh nghiệp lớn - những cánh đại bàng sẽ bay vào làm tổ tại Việt Nam. Năm tới chúng tôi sẽ tăng số lượng tuyển sinh do sau năm đầu tiên, doanh nghiệp yêu cầu tăng lên".
Song song với đặt hàng từ chính quyền và doanh nghiệp, chính sách đãi ngộ tài chính thông qua Nghị định số 179/2026/NĐ-CP về cấp học bổng cho người học khối ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược triển khai chi trả từ ngày 01/09/2026 tạo cú hích lớn thu hút người học xuất sắc.
Sự kết hợp đào tạo gắn liền với thực tiễn còn ghi nhận bước tiến mới tại Trường Đại học Quốc tế (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) qua chương trình Kỹ sư tài năng ngành Kỹ thuật Y sinh được trả lương nghiên cứu, hay sự gắn kết nhiều năm của ngành Toán ứng dụng với doanh nghiệp.
Dù chủ trương tự chủ học thuật và đổi mới giáo dục đã được xác lập rõ ràng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW, thực tiễn triển khai vẫn còn khoảng cách lớn giữa quy định quản lý và nhu cầu vận hành thực tế. Những vướng mắc về thủ tục hành chính, giải ngân kinh phí đề tài, tiến độ chi trả học bổng hay việc quy định cứng nhắc thời gian học tập tối thiểu đang trở thành lực cản kìm hãm sức bật của cả người học lẫn giảng viên.
Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng cần có cuộc chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "quản lý thời gian" sang "quản trị năng lực", cho phép sinh viên giỏi tốt nghiệp sớm và giảng viên giảng dạy linh hoạt tại doanh nghiệp theo dự án thay vì đếm giờ lên lớp.
Vượt lên trên chức năng hàn lâm, trường đại học ngày nay phải là mắt xích trung tâm của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, đặc biệt trong các lĩnh vực tiên phong như A.I., Blockchain hay Climate Tech. Tuy nhiên, để các sản phẩm ươm tạo từ nghiên cứu đại học và doanh nghiệp spin-off có thể thương mại hóa thành công, cộng đồng khởi nghiệp đang rất cần những chính sách đồng bộ, cởi mở về nguồn vốn và giảm chi phí tuân thủ thử nghiệm.
Khi các nguồn lực truyền thống như đất đai và nhân công giá rẻ dần cạn kiệt, TP. Hồ Chí Minh chỉ có thể bứt phá bằng kinh tế tri thức - Nơi giáo dục đại học đóng vai trò ngọn hải đăng, dẫn dắt đổi mới sáng tạo toàn diện.
>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9