Tin tứcChuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách thức doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết và giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa. Nhưng sự phát triển nhanh của công nghệ cũng đặt ra những thách thức mới khi khung pháp lý và năng lực quản trị của doanh nghiệp chưa theo kịp tốc độ số hóa.
Tại hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá: từ từng phần đến toàn diện” do Trung tâm xúc tiến thương mại và đầu tư TPHCM (ITPC) và Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) vừa phối hợp tổ chức, các chuyên gia đều nhận định, chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá nói riêng và các giao dịch nói chung đang trở thành yêu cầu tất yếu. Chứng từ điện tử, các hệ sinh thái số liên thông ngày càng phổ biến, góp phần giảm xử lý thủ công, rút ngắn thời gian, tăng tính minh bạch và khả năng kết nối toàn cầu. Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, email, dữ liệu hệ thống và chứng từ điện tử cũng ngày càng được sử dụng để ghi nhận và chứng minh diễn biến giao dịch. Tuy nhiên, việc chuyển đổi số trong bối cảnh hạ tầng công nghệ và chiến lược vận hành chưa đồng bộ giữa các doanh nghiệp, dẫn đến quá trình giao dịch phát sinh nhiều rủi ro.
Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tế, ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng Phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Chi nhánh Khu vực TPHCM cho rằng, “Một trong những vấn đề hiện nay doanh nghiệp đang gặp rủi ro là, khi sử dụng các dịch vụ cung cấp các nền tảng lưu trữ trên không gian mạng, nhà mạng đưa ra các điều khoảng sử dụng mang tính tự động, online, doanh nghiệp thường chấp nhận một cách tự động và ít khi đọc và thường người ta sẽ thoái thác trách nhiệm bị mất, bị rò rỉ, bị sự cố khi mất dữ liệu. Như vậy, khi truy suất dữ liệu để làm bằng chứng khi có tranh chấp là rất khó khăn. Điều quan trọng đối với doanh nghiệp là, nếu không may xảy ra tranh chấp, thì cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết cho hợp đồng thương mại đó, đặc biệt là hợp đồng số”.
Bà Hồ Thị Quyên, Phó giám đốc Trung tâm xúc tiến thương mại và đầu tư TPHCM nhận định, năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng của thương mại số, khi chuyển từ “số hoá quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện. Xu hướng này mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tiếp cận khách hàng cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, để giao dịch thương mại trên môi trường số hiệu quả, doanh nghiệp phải kiểm soát và giải quyết được các vấn đề liên quan đến nguồn nhân lực, rủi ro về gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng.
“Một chuỗi giao dịch thương mại bao giờ cũng có rất nhiều khâu, rất nhiều bước, thậm chí xuất khẩu hàng hóa qua nhiều quốc gia khác nhau. Như thế, doanh nghiệp phải nắm được giao dịch điện tử mình thực hiện đã toàn trình từ đầu đến kết thúc quy trình chưa hay dừng ở mức độ nào. Nhìn nhận như thế để doanh nghiệp xác định đúng khâu nào thực hiện điện tử, khâu nào thủ công, tính pháp lý ở mức như thế nào và nhìn để nhận ra rủi ro, phân tích và phòng tránh rủi ro để giao dịch an toàn nhất”, bà Hồ Thị Quyên nhấn mạnh.
Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cũng cần có sự chuẩn bị từ sớm về hạ tầng, xây dựng phương án lưu trữ dữ liệu khoa học ngay từ thời điểm bắt đầu thực hiện hợp đồng. Nếu tài liệu, dữ liệu đáp ứng các điều kiện về giá trị chứng cứ, chúng có thể trở thành căn cứ quan trọng để Tòa án, Trọng tài đưa ra phán quyết; Ngược lại, những tài liệu không đủ giá trị chứng cứ có thể phải được bổ sung, xác minh hoặc giám định thêm rất phức tạp.
Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) Chi nhánh TPHCM cho biết thêm,“Có những rủi ro xuất hiện trong môi trường truyền thống sẽ xuất hiện luôn trong môi trường điện tử với mức độ phức tạp hơn và củng có những rủi ro mới. Ví dụ như, việc xác nhận người xác lập giao dịch trong môi trường số tương đối khó; việc thẩm định, xác minh những chứng cứ giả tạo trong môi trường số vô cùng phức tạp. Do đó, doanh nghiệp cần phải dùng chữ ký số để giao dịch sẽ đảm bảo tính xác thực hơn của thông điệp dữ liệu cũng như giá trị chứng cứ”.
Bày tỏ niềm tin, sự kỳ vọng vào sự đồng bộ của hệ thống pháp lý Việt Nam, Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) Chi nhánh TPHCM cho biết thêm, “Sắp tới, Quốc hội sẽ tiến hành sửa đổi 1 Luật cho 4 Luật, trong đó có dịch vụ tin cậy trong Luật Giao dịch điện tử. Dịch vụ tin cậy sẽ giải quyết các vấn đề liên quan đến: thời gian xác lập giao dịch điện tử, người ký có đủ thẩm quyền hay không, vấn đề về đảm bảo toàn vẹn nội dung của một thông điệp dữ liệu… Nhìn về góc độ pháp lý thì, các cơ quan nhà nước đang rất đẩy mạnh việc tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho việc phát triển giao dịch điện tử nói chung và lĩnh vực thương mại điện tử nói riêng”.
Chuyên gia nhấn mạnh, nhiều tranh chấp không bắt nguồn từ công nghệ mà từ việc doanh nghiệp chưa có cơ chế quản trị pháp lý phù hợp, dẫn đến khó khăn trong xác định thẩm quyền, bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu và chứng minh giao dịch khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình quản trị xuyên suốt ngay từ khi thiết lập giao dịch, bảo đảm công nghệ, quản trị và pháp lý được kết hợp đồng bộ.
