Việt Nam trước ngưỡng phát triển mới của nền kinh tế

Đại hội Đảng XIV được kỳ vọng sẽ xác lập hướng đi đột phá để nền kinh tế vượt “ngưỡng phát triển”, bước vào giai đoạn tăng trưởng mới.

Quy mô nền kinh tế tăng hàng chục lần

GS.TS Vũ Văn Hiền – nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, đại biểu Quốc hội khóa XII – cho rằng quyết định đổi mới từ Đại hội VI đã mở ra bước ngoặt lịch sử đối với kinh tế Việt Nam.

Việc chuyển sang phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhập và cải cách thể chế đã tạo ra động lực tăng trưởng mạnh mẽ, liên tục trong nhiều thập niên.

Nhờ đó, quy mô nền kinh tế Việt Nam đã tăng hàng chục lần so với thời điểm bắt đầu đổi mới. Thu nhập bình quân đầu người đến năm 2025 tiệm cận mức 5.000 USD, đưa Việt Nam tiến sát ngưỡng nước có thu nhập trung bình cao.

Cơ cấu kinh tế chuyển dịch sâu sắc, với tỉ trọng nông nghiệp trong GDP giảm từ trên 40% xuống dưới 15%, trong khi công nghiệp và dịch vụ trở thành hai trụ cột chính của tăng trưởng.

Từ chỗ thiếu lương thực, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

Hội nhập kinh tế quốc tế được xem là một điểm sáng nổi bật. Kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 ước đạt trên 900 tỉ USD, gấp hàng trăm lần so với đầu thập niên 1990.

Việt Nam đã ký kết và thực thi nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Tổng vốn FDI đăng ký lũy kế đến năm 2023 vượt 450 tỉ USD, đóng góp đáng kể cho tăng trưởng công nghiệp, xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Những thành tựu kinh tế kéo theo tiến bộ xã hội rõ nét. Tỉ lệ hộ nghèo giảm mạnh, từ trên 50% đầu thập niên 1990 xuống còn khoảng 1% theo chuẩn nghèo đa chiều trong những năm gần đây.

Tuổi thọ trung bình của người dân tăng từ khoảng 62 tuổi lên trên 74 tuổi. Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh và bền vững nhất thế giới trong vài thập niên qua.

Khi thành tựu cũng trở thành giới hạn

Bên cạnh những kết quả to lớn, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam đang đứng trước những thách thức mới trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và biến đổi khí hậu diễn ra nhanh chóng.

Nhìn thẳng vào cấu trúc tăng trưởng, nền kinh tế xuất hiện nhiều dấu hiệu cho thấy đang tiến gần một “ngưỡng phát triển” mới.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh – giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, nguyên thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng – mô hình tăng trưởng thâm dụng vốn và lao động giá rẻ từng giúp Việt Nam tăng tốc trong giai đoạn đầu, song nay đã bộc lộ rõ các giới hạn.

Tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt đỉnh 9,5% vào năm 1995, sau đó có xu hướng giảm dần, trung bình mỗi thập niên giảm khoảng 1 điểm phần trăm.

Động lực cũ dần cạn kiệt khi tăng trưởng năng suất chậm lại, trong khi lợi thế dân số vàng suy giảm. Hai thập niên trước, lực lượng lao động tăng gần 2% mỗi năm; hiện nay chỉ còn khoảng 0,5% và đang tiến tới tăng trưởng âm.

Trong bối cảnh đó, nâng cao năng suất trở thành yêu cầu sống còn nếu Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao và bền vững.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, nếu không chuyển đổi kịp thời mô hình phát triển, Việt Nam có nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và “già trước khi giàu”.

Chậm cải cách có thể khiến nền kinh tế rơi vào trạng thái tăng trưởng trung bình kéo dài, khó vươn lên trình độ của các nước Đông Bắc Á phát triển – đây được xem là rủi ro lớn nhất trong giai đoạn hiện nay.

Đại hội XIV và kỳ vọng vượt “ngưỡng phát triển”

Trong bối cảnh đó, Đại hội Đảng XIV được nhìn nhận như một dấu mốc mang tính bước ngoặt, không chỉ để tổng kết chặng đường đã qua mà quan trọng hơn là xác lập lựa chọn phát triển cho giai đoạn tới.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, cải cách thể chế toàn diện cần được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu nếu Việt Nam muốn chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng thay vì số lượng.

Năng lực Nhà nước phải được nâng lên tương xứng với sự phát triển của thị trường và mức độ cạnh tranh toàn cầu, đồng thời duy trì sự cân bằng giữa quyền lực nhà nước và sức sống của thị trường, xã hội.

Cùng với đó là việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại, lấy khu vực tư nhân làm động lực chính; xây dựng bộ máy công vụ chuyên nghiệp, minh bạch, có trách nhiệm giải trình; cải cách pháp luật và quản trị quốc gia nhằm bảo vệ quyền tài sản, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Giáo dục – đào tạo cũng cần được nâng cấp căn bản để đáp ứng yêu cầu của thời đại và khát vọng phát triển đất nước.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quang Anh – Giám đốc Công ty TNHH sản xuất may mặc Dony – cho rằng điều doanh nghiệp vừa và nhỏ cần nhất là một môi trường pháp lý rõ ràng, dễ dự báo, nơi pháp luật được thực thi thống nhất giữa các cấp, các địa phương.

Nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực xây dựng, công nghệ cũng kỳ vọng Đại hội XIV sẽ làm rõ hơn mô hình tăng trưởng cho giai đoạn tới.

Trong đó, phát triển đồng bộ các thị trường, đặc biệt là thị trường vốn, được coi là điều kiện then chốt để cải thiện hiệu quả phân bổ nguồn lực, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất – yếu tố quyết định để Việt Nam vượt qua “ngưỡng phát triển” và bứt phá trong kỷ nguyên mới.