Tin tứcLập luận của Tổng thống Donald Trump đang làm dấy lên tranh cãi lớn ở Washington, không chỉ vì liên quan đến căng thẳng với Iran mà còn chạm tới vấn đề cốt lõi trong chính trị Mỹ: tổng thống có quyền phát động và duy trì chiến tranh đến đâu, còn Quốc hội kiểm soát ở mức nào.
Theo Đạo luật Quyền lực Chiến tranh, nếu tổng thống đưa lực lượng Mỹ vào tình trạng thù địch mà chưa được Quốc hội phê chuẩn, về nguyên tắc hoạt động quân sự phải chấm dứt sau 60 ngày, trừ khi Quốc hội cho phép tiếp tục. Tuy nhiên, Nhà Trắng cho rằng sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, các "hành động thù địch" trên thực tế đã kết thúc. Theo cách lý giải này, Mỹ không còn trong trạng thái chiến sự tích cực và tổng thống vẫn có thể duy trì lực lượng hiện có để bảo vệ lợi ích, binh sĩ và răn đe Iran mà không cần phê chuẩn mới.
Điểm gây tranh cãi nằm ở chỗ phe phản đối xem đây là cách diễn giải quá hẹp, thậm chí là hành động "lách luật". Theo họ, khi quân đội Mỹ vẫn hiện diện trong khu vực, ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu và còn nguy cơ va chạm với Iran hoặc các lực lượng thân Iran, thì không thể khẳng định các "hành động thù địch" đã kết thúc hoàn toàn. Nhiều nghị sĩ Dân chủ cùng một số tiếng nói thận trọng trong đảng Cộng hòa lo ngại lập luận này làm suy yếu vai trò hiến định của Quốc hội trong vấn đề chiến tranh.
Về chính trị, cuộc tranh luận cũng cho thấy sự chia rẽ sâu sắc tại Mỹ. Những người ủng hộ ông Trump cho rằng tổng thống cần có mức độ linh hoạt cao để xử lý khủng hoảng an ninh quốc gia, nhất là tại Trung Đông. Trong khi đó, phe chỉ trích cảnh báo nếu Quốc hội không phản ứng, tiền lệ này có thể tạo điều kiện để các đời tổng thống sau tiếp tục mở rộng quyền lực quân sự mà thiếu sự giám sát thực chất.
Về lý thuyết, Quốc hội Mỹ vẫn có một số cách để đáp lại, dù trên thực tế không lựa chọn nào dễ dàng, đặc biệt khi đảng Cộng hòa của ông Trump đang kiểm soát cả Thượng viện và Hạ viện. Một phương án là thông qua nghị quyết theo Đạo luật Quyền lực Chiến tranh để yêu cầu chính quyền chấm dứt hoặc giới hạn hoạt động quân sự liên quan đến Iran. Đây là cách trực tiếp nhất để khẳng định lại quyền giám sát của cơ quan lập pháp.
Tuy vậy, nếu tổng thống phủ quyết nghị quyết này, Quốc hội sẽ cần đa số 2/3 ở cả hai viện để vượt qua phủ quyết. Trong bối cảnh phân cực đảng phái, điều đó rất khó xảy ra, trừ khi xuất hiện một sự cố quân sự nghiêm trọng làm thay đổi cán cân chính trị.
Một lựa chọn khác là dùng quyền kiểm soát ngân sách. Các nghị sĩ có thể tìm cách bổ sung vào dự luật chi tiêu quốc phòng những điều khoản cấm sử dụng ngân sách liên bang cho các hoạt động quân sự mở rộng chống Iran nếu chưa có sự cho phép rõ ràng của Quốc hội. Dù là công cụ mạnh vì mọi chiến dịch quân sự đều cần tài chính, cách làm này thường mất thời gian, đòi hỏi thương lượng phức tạp và có thể bị gắn với nhiều vấn đề ngân sách khác.
Quốc hội cũng có thể gia tăng sức ép chính trị bằng các phiên điều trần. Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao, Hội đồng An ninh Quốc gia hoặc cố vấn pháp lý của Nhà Trắng có thể bị yêu cầu giải trình về hoạt động của lực lượng Mỹ, nguy cơ đối đầu với Iran và căn cứ để Nhà Trắng cho rằng không cần phê chuẩn mới. Những phiên điều trần này có thể chưa làm thay đổi chính sách ngay, nhưng có khả năng tạo áp lực lớn từ dư luận.
Ngoài ra, một số nghị sĩ có thể tính tới việc kiện ra tòa, dù con đường này không chắc chắn vì các tòa án Mỹ thường tránh can thiệp sâu vào tranh chấp giữa tổng thống và Quốc hội trong lĩnh vực đối ngoại - quân sự.
Trong bối cảnh hiện nay, tính toán của ông Trump nhiều khả năng là giữ tối đa quyền chủ động nhưng tránh để tình hình vượt ngưỡng buộc phải xin Quốc hội phê chuẩn. Điều đó đồng nghĩa Nhà Trắng có thể tiếp tục duy trì lực lượng quân sự tại Trung Đông, đồng thời mô tả đây là sự hiện diện mang tính phòng thủ nhằm bảo vệ binh sĩ Mỹ, bảo vệ đồng minh và ngăn Iran có hành động mới. Cách tiếp cận này giúp ông Trump duy trì sức ép với Tehran, đồng thời giảm rủi ro pháp lý trong nước.
Nếu không xảy ra giao tranh lớn, Nhà Trắng sẽ tiếp tục lập luận rằng Mỹ không ở trong một cuộc chiến đang diễn ra theo nghĩa pháp lý đầy đủ. Về đối ngoại, ông Trump có thể tiếp tục chiến thuật "sức ép tối đa": không chấp nhận đề xuất của Iran nhưng vẫn để ngỏ khả năng đàm phán nếu Tehran nhượng bộ thêm. Đây là cách ông thường sử dụng, tức gây áp lực mạnh, giữ giọng điệu cứng rắn nhưng vẫn chừa khoảng trống để tuyên bố thắng lợi nếu đạt được thỏa thuận có lợi hơn.
Tuy nhiên, kịch bản khó nhất với ông Trump là Iran hoặc các lực lượng thân Iran tiến hành hành động quân sự mới buộc Mỹ phải đáp trả. Khi đó, Nhà Trắng sẽ phải tính toán kỹ: nếu chỉ phản ứng ở mức hạn chế, họ có thể tiếp tục coi đó là tự vệ; nhưng nếu mở rộng thành chiến dịch quân sự lớn, sức ép từ Quốc hội sẽ gia tăng mạnh. Khi ấy, tranh cãi về Đạo luật Quyền lực Chiến tranh sẽ không còn là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà trở thành cuộc đối đầu chính trị trực diện giữa Nhà Trắng và Quốc hội.
Nhìn từ diễn biến hiện nay, ông Trump đang cố giữ một ranh giới hẹp: đủ cứng rắn để gây sức ép với Iran và thể hiện vai trò tổng tư lệnh, nhưng chưa tới mức biến lệnh ngừng bắn thành một cuộc chiến mới cần Quốc hội phê chuẩn. Trong ngắn hạn, chiến lược của Nhà Trắng sẽ là duy trì đồng thời sức ép quân sự, ngoại giao và kinh tế, cùng cách diễn giải pháp lý có lợi nhất cho tổng thống.