Tin tứcChiến dịch của quân đội Mexico ngày 22/2 tại thị trấn Tapalpa, bang Jalisco nhằm bắt giữ Nemesio Ruben Oseguera Cervantes, tức El Mencho, đã khiến thủ lĩnh băng Jalisco New Generation Cartel (CJNG) thiệt mạng. Ông trùm bị trọng thương khi lực lượng đặc nhiệm đột kích nơi ẩn náu và đấu súng với các thành viên CJNG, sau đó qua đời trên đường được trực thăng đưa tới Mexico City cấp cứu. Cái chết của El Mencho lập tức kéo theo làn sóng bạo lực lan rộng, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xung đột giữa các băng đảng.
Truyền thông Mỹ đánh giá El Mencho là trùm ma túy quyền lực nhất Mexico, còn CJNG thuộc nhóm tổ chức tội phạm bạo lực hàng đầu châu Mỹ. Theo David Mora, nhà phân tích của tổ chức nghiên cứu xung đột ICG có trụ sở tại Bỉ, việc hạ một thủ lĩnh tội phạm thường mở ra giai đoạn bất ổn. Những tiền lệ trước đây cho thấy các chiến dịch tương tự dễ kích hoạt đụng độ giữa chính phủ và băng đảng, cũng như tranh giành quyền lực trong nội bộ tổ chức vừa mất người đứng đầu.
Ngay trong ngày 22/2, CJNG đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng an ninh tại Jalisco và ít nhất 20 bang khác để trả đũa. Chính quyền Mexico cho biết 62 người thiệt mạng, trong đó có 25 thành viên Vệ binh Quốc gia, và 70 người bị bắt giữ. Nhiều khu vực rơi vào tình trạng hỗn loạn sau các vụ bạo lực.
Vanda Felbab-Brown, chuyên gia về các nhóm vũ trang phi nhà nước tại Viện Brookings, cho rằng diễn biến hiện nay gợi nhớ sự kiện năm 2019 khi chính phủ Mexico tìm cách bắt Ovidio Guzman Lopez, con trai El Chapo của băng Sinaloa, tại Culiacan, bang Sinaloa. Khi đó, các tay súng Sinaloa nhanh chóng làm tê liệt thành phố và buộc chính quyền phải thả người. "CJNG cũng đang phô diễn sức mạnh, trả đũa và thị uy nhằm vào chính phủ Mexico", bà nói với USA Today, nhấn mạnh rằng họ muốn chính phủ "phải trả giá vì đã giết El Mencho".
Theo bà Felbab-Brown, làn sóng bạo lực hiện nay có quy mô và phạm vi lớn nhưng có thể lắng xuống trong vài ngày hoặc vài tuần. Tuy nhiên, sau giai đoạn tức thời này, xung đột có thể tiếp diễn giữa các phe phái trong CJNG và giữa nhóm này với đối thủ. "Giai đoạn đó có thể phức tạp và kéo dài hơn nhiều", bà nhận định.
CJNG hình thành từ tàn dư băng Milenio tan rã giai đoạn 2008-2009. El Mencho đã tập hợp lực lượng, từng bước chiếm ưu thế rồi tách ra xây dựng CJNG thành tổ chức hùng mạnh, kiểm soát Guadalajara cùng nhiều khu vực ở Jalisco, Colima và Michoacan. Mỹ ước tính nhóm có 15.000-20.000 thành viên, thu hàng tỷ USD mỗi năm từ buôn ma túy, tống tiền, trộm nhiên liệu, bắt cóc, khai thác gỗ và khoáng sản trái phép, cũng như đưa người di cư vượt biên.
"CJNG là một trong những trường hợp trỗi dậy nhanh nhất lịch sử tội phạm có tổ chức", Alberto Capella, cựu lãnh đạo an ninh tại Tijuana, bang Baja California, nói với WSJ. Các chuyên gia dự báo việc ghế thủ lĩnh bỏ trống sẽ kéo theo đấu đá nội bộ và bạo lực, kịch bản quen thuộc tại Mexico. John Holman của Al Jazeera dẫn ví dụ từ Guerrero đến Sinaloa, nơi cuộc nội chiến của băng Sinaloa đã kéo dài hơn một năm, khiến hơn 2.000 người thiệt mạng và 3.000 người mất tích, nhiều khả năng bị bắt cóc và sát hại.
Một số nhà phân tích cảnh báo các băng nhóm khác có thể tìm cách trỗi dậy khi chính phủ đang tập trung vào CJNG. Nguy cơ xung đột tại Jalisco tiềm ẩn hệ lụy lớn do CJNG kiểm soát nhiều khu vực. Eduardo Guerrero, chuyên gia tư vấn an ninh tại Mexico City, cho rằng nội chiến ma túy ở miền tây có thể ảnh hưởng công tác bảo đảm an ninh cho FIFA World Cup 2026 vào tháng 6, khi Mexico cùng Mỹ và Canada đăng cai, trong đó Guadalajara là một địa điểm thi đấu.
Ngày 23/2, tình trạng hoảng loạn xuất hiện tại sân bay quốc tế Guadalajara khi video trên mạng xã hội ghi lại cảnh hành khách và nhân viên rời khỏi nhà ga. Dù vậy, ban quản lý sân bay và chính phủ liên bang khẳng định hoạt động vẫn diễn ra bình thường và không có nguy cơ với hành khách. Nhiều buổi hòa nhạc và trận bóng đá bị hủy, một số chuyến bay đổi hướng, ít nhất một cảng biển tạm dừng hoạt động, và một số bang cho học sinh nghỉ học.
"Điều đó đồng nghĩa Mexico đối mặt thêm thách thức", Holman nhận xét. Ông cho rằng việc tiêu diệt El Mencho là thắng lợi trước mắt của chính phủ, song trong vài tuần hoặc vài tháng tới có thể trở thành vấn đề lớn hơn. Với người dân, sự sụp đổ của một trùm ma túy có thể kéo theo tống tiền và cưỡng ép tuyển mộ khi các nhóm nhỏ tranh giành nguồn lực.
"Bầu không khí sợ hãi vẫn bao trùm xã hội", một cư dân tại Zitacuaro, bang Michoacan, chia sẻ. "Đó là khi bạn nhận ra các tổ chức tội phạm mạnh đến mức có thể làm tê liệt cả một thành phố trong vài phút. Mọi dịch vụ thiết yếu đều bị gián đoạn, như khám bệnh, mua thực phẩm, đặt đồ ăn. Tất cả trở thành hỗn loạn".