Tìm giải pháp sống chung với lũ

(VOH) - Thời gian gần đây, những tác động từ biến đổi khí hậu làm vấn nạn thiên tai, bão lũ, hạn hán ngày càng nghiêm trọng, biến đổi khí hậu đang tác động đến đời sống con người và sinh vật ở Việt Nam nói chung và các tỉnh ĐBSCL nói riêng. Trong những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đến sản xuất, phát triển kinh tế, khu vực nông nghiệp được coi là chịu nhiều thiệt hại nhất. Chính vì vậy, ngay từ bây giờ, bên cạnh việc cảnh báo những nguy cơ, ngành chức năng và người dân cần đẩy mạnh công tác tìm giải pháp “sống chung” với biến đổi khí hậu.

Chiếc tàu kiểm ngư của thanh tra Sở nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Bến Tre rì rì rẽ sóng đưa chúng tôi đi dọc sông Hàm Luông hướng ra cửa biển, gió từ sông thổi lên mát rượi. Giáo sư tiến sĩ Võ Trí Trung, chuyên gia cao cấp sinh thái nhân văn - Viện môi trường và phát triển bền vững ngồi trầm tư bên thành tàu. Hỏi chuyện thì ông kể, người dân Đồng bằng sông cửu long bây giờ nhìn lũ mà không biết vui hay buồn. Ngày xưa, với họ lũ là niềm vui vì có tôm, có cá, còn bây giờ lũ về mà những thứ người ta kỳ vọng chẳng được bằng ngày xưa:

Nghe giáo sư Trung nói vậy, giáo sư tiến sĩ Nguyễn Hoàng Trí chuyên gia cao cấp ủy ban quốc gia chương trình Con người và sinh quyển Unesco góp chuyện:

Hỏi ra mới biết, đã 35 năm giáo sư Nguyễn Hoàng Trí mới có cơ hội quay lại vùng đất này, một khoảng thời gian dài, nhưng đủ để cho giáo sư Trí có những cảm nhận đặc biệt về cuộc sống của người dân đồng bằng. Nhìn vào mắt ông mới thấy, ông háo hức vì bây giờ cuộc sống người dân no đủ hơn, những bông lúa trĩu hạt oằn sai mùa này nhưng mùa sau sẽ là những con tôm càng xanh. Nhưng ánh mắt của giáo sư Trí lại cũng thoáng buồn khi nghĩ về những hành động của con người làm nguồn lợi thủy sản ngày càng cạn kiệt nhanh hơn chính do người dân chưa biết khai thác bền vững.
Chúng tôi đi bộ lên Cù Lao Đất, xã An Bình, tỉnh Bến Tre, không hiếm những anh chị trong đoàn ồ lên thích thú khi nhìn thấy một cặp dê trước một ngôi nhà tranh, có anh nhanh trí bấm ngay một tấm ảnh và hào hứng khoe, nhìn nè, một túp lều tranh hai trái tim vàng. Cuộc sống giản dị của người dân bao đời vẫn thế, từng ngày trôi qua, cứ ngỡ họ sống vô tư, nhưng thực ra không phải, từng ngày nhìn tôm cá mắc lưới ít dần đi họ cũng lo lắng nhưng chẳng biết phải giải thích thế nào. Theo một ngiên cứu khu vực sông Mekong được coi là một trong những vùng đa dạng sinh học cuối cùng của hành tinh, bao gồm 5 nước Đông Nam Á và tỉnh Vân Nam của Trung Quốc. Nếu sự biến đổi khí hậu tiếp tục diễn ra, thì như cảnh báo của quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên, 163 loài động vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng. Đã 60 năm sinh sống trên Cù Lao Đất, xã An Bình, tỉnh Bến Tre chú Mai Văn Nơi chứng kiến sự thay đối từng ngày của vùng đất này. Chỉ về phía xa chú nói, ngày xưa cù lao này lớn lắm nhưng bây giờ phía cuối đã bị sạt hết xuống sông rồi.

Không chỉ có sông Hàm Luông mà trên dòng sông Tiền và sông Hậu cũng rất nhiều điểm cắm cờ cảnh báo khu vực sạt lở nguy hiểm. Việt Nam là một trong 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi nước biển dâng và đồng bằng sông cửu long là 1 trong 3 đồng bằng bị tổn thương nhất. Ngoài ảnh hưởng chung còn có những bất cập trực tiếp như sạt lở bờ biển, bờ sông, ngập úng sâu kéo dài ở những vùng trũng, bão nhiệt đới xâm nhập đến những nơi mà trước đây được cho là an toàn, ít bị thiên tai. Ví như cơn bão Linda năm 1997 đã tàn phá bán đảo Cà Mau, bão Durian năm 2006 quyét qua bờ biển Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An, Tiền Giang gây thiệt hại nghiêm trọng cho con người và tài sản…Nhưng vấn đề quan trọng nhất đối với đồng bằng sông Cửu Long hiện giờ cần phải ứng phó là nước biển dâng cao và xâm nhập mặn. Nếu nước biển dâng 100 centimet thì Đồng bằng sông Cửu Long sẽ bị ngập từ 12,8% đến 37,8% diện tích, nhiễm mặn tăng thêm 334.000 hecta đất đai với độ mặn 4% vào mùa khô, ảnh hưởng nghiêm trọng đến canh tác 3 vụ mùa, sản lượng lương thực bị mất đi đáng kể, đe dọa an ninh lương thực quốc gia. Như vậy, tác động của biến đổi khí hậu sẽ tạo thêm nhiều bất cập và nguy cơ lớn hơn cho phát triển kinh tế - xã hội và đặc biệt là sản xuất nông nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long. Câu chuyện sống chung với lũ của người dân đồng bằng tưởng chừng đã quen nhưng đến giờ chắc lại phải thay đổi đi chút ít. Bởi vậy mới có chuyện đắp đê ngăn mặn, hay xen canh một vụ lúa, một vụ tôm, rồi thì quy hoạch các cụm tuyến dân cư vượt lũ, như chuyện mà tỉnh Đồng Tháp đã làm:

Ông cha ta vẫn có câu đầu xuôi thì đuôi lọt, bằng sự hợp tác với nhiều nước trên thế giới, khởi đầu là Hà Lan, chọn Đồng Bằng Sông Cửu Long làm tiêu điểm để xây dựng kế hoạch toàn diện ứng phó với biến đổi khí hậu. Đây là sự lựa chọn đúng hướng, hợp lý, bởi vì bảo vệ được đồng bằng sông Cửu Long là đảm bảo an ninh lương thực quốc gia để cho đất nước phát triển ổn định và bền vững. Mặt khác Hà Lan là nước Tây Âu có nền công nghiệp và nông nghiệp hiện đại với bề dày lịch sử nhiều thế kỷ phát triển trong bối cảnh đất nước có địa hình thấp hơn mực nước biển ở Biển Bắc, lại có rất nhiều điểm tương đồng với Đồng bằng Sông Cửu Long. Từ những khởi động này, chúng ta có quyền hy vọng trong tương lai không xa mùa lũ sẽ vẫn mang về những nụ cười cho người dân đồng bằng chứ không phải là nỗi lo chạy lũ./.