Tin tứcChiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng đâu đó dưới những cánh rừng hay những vùng đất từng nhuốm màu lửa đạn, vẫn còn những người lính chưa thể trở về với gia đình, họ nằm lại trong những hố chôn tập thể vô danh. Khi thời gian dần xóa nhòa mọi thứ, những gì còn lại của họ chỉ là vài phần xương cốt, lặng lẽ chờ ngày được đồng đội và người thân đón về đất mẹ.
Những ngày này, tại Công viên Lê Thị Riêng, nơi từng là nghĩa địa Đô Thành năm xưa, cũng là địa điểm được xác định có nhiều rãnh mộ tập thể của các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, không khí tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang diễn ra khẩn trương.
Hàng trăm cán bộ, chiến sĩ của Bộ Tư lệnh TPHCM, lực lượng quy tập chuyên trách cùng các chuyên gia địa vật lý đang kiên trì bóc tách từng lớp đất, mở rộng phạm vi khai quật tại các khu vực nghi vấn đã được xác định từ tư liệu lịch sử và kết quả khảo sát địa vật lý.
Trải qua gần sáu thập kỷ đô thị hóa, địa hình nơi đây đã thay đổi gần như hoàn toàn, mặt đất được nâng cốt nhiều lần, hệ thống đường nội bộ, cây xanh và các công trình liên tục được xây dựng.
Sự thay đổi này khiến việc xác định vị trí các hố chôn tập thể trở thành một bài toán vô cùng phức tạp. Thế nhưng, 3 bức ảnh tư liệu cũ đã bất ngờ trở thành "chìa khóa" mở ra hướng tiếp cận mới. Và người kiên trì giải mã từng chi tiết trên 3 bức ảnh ấy chính là Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng quê tại Điện Bàn, Quảng Nam – vùng đất từng hứng chịu nhiều mất mát trong chiến tranh. Ông luôn mang trong mình một nỗi day dứt khi người cậu ruột hy sinh tại Quảng Nam năm 1972 đến nay vẫn chưa tìm được mộ phần.
Chính hành trình đi tìm người thân đã đưa ông đến với công việc sưu tầm tư liệu chiến tranh và lần theo dấu vết của những liệt sĩ còn nằm lại trên khắp các chiến trường xưa.
Những dữ liệu do Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp đã góp phần hỗ trợ cơ quan chức năng trong nhiều cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa, sân bay Tân Sơn Nhất, Bình Định, Tây Ninh, Đồng Nai và gần đây là khu vực Công viên Lê Thị Riêng.
Với Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, chuyên môn về kiến trúc, quy hoạch và phân tích không gian đã trở thành lợi thế đặc biệt để giải mã những tư liệu chiến tranh.
Ông không nhìn 3 bức ảnh như một tấm hình lưu niệm, mà như một bản đồ địa hình thu nhỏ, nơi mỗi đường chân trời, độ dốc của mặt đất, tán cây, ao nước hay dấu vết công sự đều có thể là một dữ kiện quan trọng.
Từ 3 bức ảnh được chụp cách đây hàng chục năm, ông kiên trì phục dựng không gian xưa bằng phương pháp đối chiếu ảnh lịch sử, bản đồ quân sự, không ảnh và khảo sát thực địa.
Từ 3 bức ảnh tư liệu tưởng chừng chỉ còn giá trị lưu trữ, Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã mở ra một hành trình đặc biệt: giải mã những dấu vết của quá khứ để định vị nơi yên nghỉ của các liệt sĩ. Đó là hành trình của khoa học, của ký ức lịch sử, nhưng trên hết là hành trình của lòng tri ân, nơi mỗi tất đất được bóc tách để nối lại những gì còn dang dở sau chiến tranh.
Từ những chi tiết rời rạc, Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã kiên trì gần 10 năm để giải mã từng đường nét địa hình, từng bóng cây, từng dấu tích còn sót lại trên ảnh, để lần theo dấu vết của những hố chôn tập thể đã bị thời gian và thiên nhiên xóa nhòa. Một cuộc chạy đua nhằm tìm lại nơi yên nghỉ của những người lính đã ngã xuống mà chưa một lần được gọi tên trên bia mộ.
Trong 3 bức ảnh cũ, mỗi chi tiết nhỏ đều trở thành một "chứng nhân" đặc biệt. Những gò đất, mép đường, hàng cây hay dấu tích công trình xuất hiện trong ảnh đã được đối chiếu với bản đồ qua nhiều thời kỳ, không ảnh và khảo sát thực địa.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã hàng chục lần xác định rồi lại điều chỉnh, hàng trăm giờ đi bộ giữa cái nắng bỏng rát để đo đạc, so sánh từng mét đất. Không ít lần, hy vọng tưởng như vụt tắt khi cảnh quan đã thay đổi hoàn toàn sau nhiều thập niên.
Thế nhưng chính sự bền bỉ của ông đã từng bước thu hẹp phạm vi tìm kiếm, đưa các lực lượng tiến gần hơn tới vị trí nằm lại của các liệt sĩ sau gần 60 năm.
Ngày những nhát cuốc đầu tiên được hạ xuống, mọi người đều hiểu rằng phía dưới lớp đất lặng im ấy có thể là câu trả lời mà biết bao gia đình đã chờ đợi suốt hàng chục năm. Từng mảnh xương cốt, từng di vật nhỏ bé dần hiện ra sau lớp đất. Mỗi đoạn xương cốt được nâng lên đều mang theo câu chuyện còn dang dở của một người lính đã nằm lại nơi chiến trường năm nào.
Hố chôn tập thể không chỉ lưu giữ hài cốt của nhiều liệt sĩ, mà còn lưu giữ cả ký ức về sự hy sinh, về những ngày tháng chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Khoảnh khắc ấy khiến những người trực tiếp làm nhiệm vụ không khỏi lặng người, bởi dưới chân họ không chỉ là đất, mà còn là máu xương của cả một thế hệ.
Những hài cốt và di vật đã được phát hiện mới đây đang củng cố thêm quyết tâm của các lực lượng làm nhiệm vụ, với mục tiêu không chỉ quy tập hài cốt liệt sĩ, mà còn góp phần trả lại tên tuổi, danh tính và sự tri ân xứng đáng cho những người đã ngã xuống vì độc lập của Tổ quốc.
Đến nay, tổng số hài cốt được quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng đã lên 100 bộ và 2 bộ hài cốt tập thể. Công cuộc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn đang diễn ra khẩn trương với tinh thần và ý chí quyết tâm cao độ của các lực lượng.