Tin tứcTrong những năm gần đây, điện mặt trời đã trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhanh nhất của ngành năng lượng Việt Nam. Từ các trang trại điện quy mô lớn đến hàng chục nghìn hệ thống điện mặt trời mái nhà, nguồn điện xanh đang hiện diện ngày càng nhiều trong đời sống sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng là một thực tế đáng chú ý là khả năng hấp thụ và tiêu thụ nguồn điện này vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển.
“Điện xanh phải chờ cơ chế"
Theo thống kê, riêng TPHCM hiện có hơn 22 nghìn hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất khoảng 1.832 MWp. Trong khi đó, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh xác định tiềm năng điện mặt trời của Việt Nam lên tới khoảng 963 nghìn MW. Những con số này cho thấy dư địa phát triển rất lớn. Nhưng để biến tiềm năng thành sản lượng điện thực tế, thị trường vẫn cần nhiều điều kiện hơn là những tấm pin trên mái nhà. Ông Nguyễn Xuân Quy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam: “Thời gian qua, điện mặt trời và điện gió phát triển rất nhanh, đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu khu vực về năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, có thời điểm sự phát triển diễn ra quá nhanh khiến hệ thống chưa kịp thích ứng. Nhiều nơi nguồn điện tăng nhanh hơn khả năng hấp thụ của hạ tầng truyền tải. Dù vậy, đây vẫn là bước đi tích cực và khi các chính sách được điều chỉnh đồng bộ hơn, người dân và doanh nghiệp sẽ tiếp tục tham gia mạnh mẽ”.
Sự phát triển của điện mặt trời không chỉ đến từ nhu cầu về năng lượng. Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng quan tâm đến phát thải carbon, phát triển bền vững và trách nhiệm môi trường, nhiều doanh nghiệp cũng đang chủ động tìm kiếm các giải pháp sản xuất xanh hơn để nâng cao năng lực cạnh tranh. Bà Lâm Tố Trinh - Phó Tổng Giám đốc Sáng tạo Đổi mới và Phát triển Kinh doanh, NS BlueScope Việt Nam: “Phát triển bền vững là một phần trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp. Đây không chỉ là trách nhiệm mà còn là cầu nối hiệu quả giữa doanh nghiệp với người lao động, khách hàng và cộng đồng. Khi làm tốt điều đó, giá trị sẽ được lan tỏa và tạo ra hiệu quả lâu dài cho hoạt động sản xuất kinh doanh”.
Nhu cầu điện xanh vì thế đang hiện hữu ngày càng rõ nét. Tuy nhiên, điều mà nhiều doanh nghiệp năng lượng quan tâm hiện nay lại nằm ở khả năng triển khai dự án và tính ổn định của môi trường đầu tư. Sau giai đoạn phát triển mạnh nhờ cơ chế FIT, nhiều dự án đang gặp khó khăn khi chuyển sang các cơ chế giá mới. Ông Hồ Mạnh Dũng - Giám đốc dự án điện mặt trời Tập đoàn Sao Mai: “Điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở khâu triển khai tại địa phương và cơ chế giá. Nhiều dự án vẫn còn vướng các thủ tục liên quan đến đất đai, quy hoạch và đầu tư. Bên cạnh đó, việc xử lý các dự án chuyển tiếp sau FIT kéo dài làm gia tăng tâm lý thận trọng của nhà đầu tư. Khi cơ chế giá chưa đủ ổn định và khó dự báo, việc tiếp cận nguồn vốn cũng trở nên khó khăn hơn”.
Trong khi đó, quá trình chuyển đổi của doanh nghiệp đang diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh hơn. Những yêu cầu mới về công nghệ, năng suất và khả năng thích ứng đang tạo ra áp lực đổi mới trên nhiều lĩnh vực, trong đó có năng lượng. Bà Thanh Nguyễn - Giám đốc Điều hành kiêm Giám đốc Truyền cảm hứng và Hạnh phúc tại Anphabe: “Chuyển đổi số đang bước sang một giai đoạn mới với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, hiện mới có khoảng 32% doanh nghiệp tại Việt Nam triển khai AI và chỉ khoảng 9% cho rằng mình đang tận dụng ở mức độ chuyên sâu. Điều này cho thấy vẫn còn rất nhiều dư địa cho đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh”.
Điện mặt trời đang đứng trước cơ hội phát triển rất lớn khi nhu cầu điện xanh, chuyển đổi xanh và đổi mới công nghệ ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, để nguồn điện này thực sự phát huy hết giá trị, thị trường vẫn cần những cơ chế đủ mạnh để khơi thông đầu tư, kết nối cung cầu và tạo niềm tin dài hạn cho doanh nghiệp. Bởi điện xanh không chỉ cần ánh nắng mặt trời, mà còn cần một hành lang chính sách đủ rộng để phát triển.
Khơi thông thị trường điện mặt trời – cần đồng bộ từ cơ chế đến công nghệ
Nếu bài toán của giai đoạn trước là phát triển nguồn điện mặt trời, thì bài toán hiện nay là làm thế nào để nguồn điện đó được khai thác hiệu quả và trở thành một phần bền vững của hệ thống năng lượng quốc gia. Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh, thị trường điện mặt trời đang bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi cơ chế, công nghệ và hạ tầng cần vận hành đồng bộ để tạo nên giá trị thực sự.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tiềm năng điện mặt trời của Việt Nam lên tới khoảng 963 nghìn MW. Tuy nhiên, tiềm năng chỉ trở thành hiện thực khi nguồn điện được tiêu thụ hiệu quả và góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia. Ông Bùi Quốc Hoan - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam: “Chỉ thị 09 và Chỉ thị 10 đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể về tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Mục tiêu đến năm 2030 là khoảng 50% mái nhà hộ gia đình được lắp đặt điện mặt trời. Hiện nay trên địa bàn các tỉnh phía Nam đã có hơn 1.500 khách hàng lắp đặt với tổng công suất khoảng 443 MWp. Đây là giải pháp quan trọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và giảm áp lực cho hệ thống điện”.
Tuy nhiên, điện mặt trời hiện nay không còn là câu chuyện lắp đặt càng nhiều càng tốt. Khi giá mua điện dư thay đổi và nhu cầu quản lý hệ thống ngày càng cao, thị trường đang chuyển sang giai đoạn tối ưu hóa hiệu quả sử dụng năng lượng. Ông Trịnh Ngọc Thuận - Giám đốc Công ty Thiên Long Long Thành và Công ty Nam Thiên Long: “Đầu tưu năng lượng mật trời như là liều dinh dưỡng cho doanh nghiệp vì giá trị tạo ra vượt xa suy nghĩ về tiết kiệm điện thông thường”.
Tư duy tối ưu hóa đó cũng đang xuất hiện trong lĩnh vực năng lượng. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng phát điện, doanh nghiệp đang quan tâm nhiều hơn đến khả năng tự chủ năng lượng và tối ưu chi phí vận hành. Dr. Thang Vu - Giám đốc Quốc gia Hoymiles Power Electronics Inc: “Trước đây, tư duy đầu tư là lắp điện mặt trời để bán điện. Hiện nay, tư duy đã chuyển sang tự sản xuất và tự tiêu thụ. Các giải pháp Zero Export giúp hệ thống tự động điều chỉnh công suất phát phù hợp với nhu cầu sử dụng thực tế. Trong khi đó, hệ thống lưu trữ Hybrid cho phép tích trữ điện vào ban ngày và sử dụng vào giờ cao điểm, giúp doanh nghiệp tiết kiệm từ 10 đến 15% chi phí điện”.
Bên cạnh lưu trữ năng lượng, việc nâng cao hiệu suất của từng hệ thống điện mặt trời cũng đang trở thành yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư. Dr. Thang Vu nói thêm: “Trong các hệ thống truyền thống, chỉ cần một tấm pin bị giảm hiệu suất thì cả chuỗi pin có thể bị ảnh hưởng. Công nghệ microinverter giúp mỗi tấm pin hoạt động độc lập. Nhờ đó, những tấm pin còn lại vẫn duy trì hiệu suất tối đa và có thể giúp tăng thêm từ 5 đến 15% tổng sản lượng điện trong suốt vòng đời dự án”.
Song song với công nghệ, nhiều chuyên gia cho rằng thị trường vẫn cần một cơ chế đủ minh bạch và ổn định để tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Đó là điều kiện quan trọng để huy động nguồn lực xã hội tham gia phát triển năng lượng tái tạo trong dài hạn. Ông Nguyễn Xuân Quy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam: “Điều doanh nghiệp cần nhất hiện nay là một khung giá ổn định, minh bạch và có thể dự báo được trong dài hạn. Bên cạnh đó, cần sớm hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp và các quy định về lưu trữ năng lượng. Khi chính sách đủ rõ ràng, nguồn lực xã hội và các tổ chức tài chính sẽ mạnh dạn tham gia đầu tư hơn”.
Từ thực tế vận hành cho thấy, điện mặt trời không còn đơn thuần là câu chuyện của những tấm pin trên mái nhà hay những trang trại năng lượng quy mô lớn. Đó là sự kết hợp giữa chính sách, hạ tầng, công nghệ và nhu cầu thị trường. Khi các mắt xích này được kết nối đồng bộ, nguồn điện xanh sẽ có điều kiện phát huy đầy đủ giá trị, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế Việt Nam.