Tin tứcCuộc sống hiện đại với những áp lực, kỳ vọng, sự bùng nổ của thế giới ảo và dư chấn của các cuộc khủng hoảng đã đẩy 1/4 dân số thế giới vào trạng thái cô đơn, lo âu và trầm cảm, và Việt Nam cũng không nằm ngoài thực trạng đó.
Theo nghiên cứu thực hiện tại 611 hộ gia đình bao gồm 1.528 người trưởng thành, có 22% có các triệu chứng rối loạn tâm thần; 14-20% mắc các rối loạn tâm thần thường gặp; 8,6% mắc các rối loạn tâm thần nặng.
Đáng chú ý, ghi nhận ở thanh thiếu niên năm 2022 tại Việt Nam có tỷ lệ mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần khá phổ biến: gần 22% gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, 3,3% đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn tâm thần. Lo âu chiếm tỷ lệ cao nhất (18,6%), tiếp theo là trầm cảm (4,3%). Nam giới có tỷ lệ rối loạn hành vi cao hơn, nữ giới có tỷ lệ các vấn đề cảm xúc như lo âu và trầm cảm cao hơn.
Nguyên nhân được chỉ ra là do áp lực kỳ vọng của gia đình, xã hội. Cuộc sống hối hả, ít thời gian nghỉ ngơi. Khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh thiên tai… Đặc biệt, việc tương tác qua màn hình nhiều hơn đời thực, làm gia tăng sự so sánh xã hội, thiếu tự tin, làm tăng nguy cơ trầm cảm, lo âu, mất ngủ và cô đơn.
BS chuyên khoa II Chu Thị Dung, Trưởng khoa Tâm lý - Tâm thần, bệnh viện Tâm thần TPHCM, cho biết thêm: “Xu hướng mắc bệnh tâm thần có sự thay đổi trong những năm qua, gia tăng gánh nặng bệnh trầm cảm, lo âu, stress. Tăng vấn đề tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên, già hóa dân số làm tăng sa sút trí tuệ và trầm cảm ở người cao tuổi. Do đó, cần chuyển từ điều trị dự phòng sang can thiệp sớm, cá thể hóa điều trị, ứng dụng chuyển đổi số và áp dụng mô hình chăm sóc toàn diện: sinh học - tâm lý - xã hội, lấy người bệnh làm trung tâm.”
PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, Trưởng bộ môn Sản, Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, cũng nêu con số đáng báo động về thực trạng sức khỏe tâm thần của phụ nữ tại Việt Nam, khi cứ 7 phụ nữ thì có 1 phụ nữ bị trầm cảm sau sinh, từ 1 - 2 ca/1.000 ca sinh bị loạn thần sau sinh. Đồng thời, phụ nữ có nguy cơ kiệt sức cao hơn đáng kể cho gánh nặng “kép” từ cả sự nghiệp và việc chăm sóc gia đình, 46% trải qua trạng thái kiệt sức, nhưng 70% phụ nữ ngại tìm kiếm hỗ trợ do sợ bị coi là “yếu đuối” hoặc “điên”. BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang cho rằng, sức khỏe tâm thần của người mẹ tác động trực tiếp đến sự phát triển nhận thức và cảm xúc của trẻ. Vì vậy, chăm sóc phụ nữ là bảo vệ nguồn nhân lực tương lai.
“Sức khỏe tâm thần phụ nữ là tiến trình liên tục chứ không phải biến cố rời rạc. Cần chuyển dịch từ điều trị khi có triệu chứng sang sàng lọc chủ động. Đồng thời, cần tiếp cận đa ngành giữa sản khoa - tâm thần - tâm lý lâm sàng để quản lý và can thiệp tối ưu cho bệnh nhân”, PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang nói.
Dưới góc độ chuyên gia các vấn đề phát triển thần kinh trẻ em, BS Phan Thiệu Xuân Giang nhấn mạnh, trẻ em không phải là “người lớn thu nhỏ”. Do đó, chăm sóc tâm lý - tâm thần cho trẻ em phải quan tâm đến từng giai đoạn phát triển cụ thể.
BS Xuân Giang cũng lưu ý: “Trẻ em và trẻ vị thành niên có 4 dấu hiệu sau đây cảnh báo về sức khỏe tâm thần: chậm phát triển hoặc mất kỹ năng đã có; khó khăn kéo dài về cảm xúc hoặc hành vi; có ý tưởng tự làm hại bản thân hoặc nguy cơ bạo lực; ảnh hưởng rõ đến học tập, gia đình hoặc xã hội. Khi chúng ta phát hiện sớm những dấu hiệu thì có thể can thiệp sớm.”
Tại hội nghị khoa học “Sức khỏe tâm thần: Góc nhìn từ đa chuyên khoa”, do Hiệp hội Y khoa TPHCM tổ chức, sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế ít được quan tâm cũng là vấn đề được TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế, Phó Chủ tịch Hiệp hội Y học TPHCM, đặt ra. Cụ thể, gần 50% nhân viên y tế tại Việt Nam ghi nhận triệu chứng lo âu hoặc trầm cảm mức độ nhẹ đến vừa, nhưng đến 60% nhân viên y tế lo ngại tìm kiếm hỗ trợ vì lo ngại bị đánh giá là “yếu đuối”. Sự tự kỳ thị khiến họ cố gắng che giấu triệu chứng, chịu đựng âm thầm đến khi bệnh chuyển biến sang giai đoạn nặng.
BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu gọi đây là “nghịch lý của người chữa lành”, khi hệ thống được thiết kế để chữa lành lại chính là “cỗ máy” ngăn cản người chữa lành tìm kiếm sự giúp đỡ. Vì vậy, Phó Giám đốc Sở Y tế cho rằng, cần một giải pháp tổng thể nhằm triển khai thực sự hiệu quả chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cho nhân viên y tế.
“Từ cá nhân phải trang bị kỹ năng tự phục hồi, tự đối phó với sang chấn, trầm cảm. Bên cạnh đó, phải có chuyên gia hỗ trợ, đảm bảo bảo mật cho nhân viên y tế. Về phía tổ chức, bệnh viện, lãnh đạo cần xóa bỏ định kiến với nhân viên y tế có vấn đề về sức khỏe tâm thần. Nhiều lãnh đạo bệnh viện vẫn cho rằng nhân viên của mình không có vấn đề gì về sức khỏe tâm thần, hoặc khi phát hiện có trường hợp đó thì lại có cách giải quyết khiến tình hình tệ hơn. Cần hiểu rằng, kiệt sức không phải là sự thất bại của cá nhân mà là vấn đề của hệ thống.”
TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu cũng cho hay, hiện Sở Y tế đang phối hợp thiết kế các kênh Tổng đài Cấp cứu trầm cảm và chuyển đổi số trong trị liệu. Theo đó, công nghệ sẽ phá vỡ rào cản e ngại đối với người bệnh khi trao đổi với chuyên gia về vấn đề sức khỏe tâm thần.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhịp sống hối hả, áp lực kinh tế - xã hội gia tăng và những dư chấn tâm lý kéo dài, các rối loạn tâm thần đang âm thầm bào mòn chất lượng cuộc sống của hàng triệu người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đầu tư vào sức khỏe tâm thần không chỉ là xoa dịu những tổn thương tinh thần, mà còn là bài toán chiến lược để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đảm bảo sự phát triển bền vững của quốc gia. Để làm được điều đó, Việt Nam cần một lộ trình đồng bộ: từ việc xóa bỏ rào cản định kiến, nâng cao nhận thức cộng đồng, cho đến việc củng cố mạng lưới y tế cơ sở và đào tạo đội ngũ chuyên gia chuyên sâu.
