Những con đường trong chiến tranh

Trong kháng chiến chống Mỹ, giao thông vận tải được ví như mạch máu nối liền hậu phương với tiền tuyến. Đây cũng được xem là mặt trận nóng bỏng nhất, là mục tiêu đánh phá của đế quốc Mỹ nhằm cắt đứt sự chi viện của hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến lớn miền Nam.

Trong suốt những năm chiến tranh, mặt trận này cũng là chiến trường quyết liệt giữa ta và địch. Bất chấp mưa bom bão đạn tàn phá, nhiều tuyến đường, nhiều công trình giao thông vẫn được xây dựng, phục hồi, sửa chữa, đảm bảo hoạt động giao thông thông suốt.

Có mặt trên tuyến lửa khu 4 và đường Trường Sơn đúng vào giai đoạn ác liệt nhất (1965 - 1974), ở những trọng điểm nóng nhất của cuộc chiến, nhà báo - nhiếp ảnh gia Hoằng Văn Sắc đã ghi lại được một cách đầy đủ những hình ảnh hào hùng nhất của quân và dân ta trên trận chiến hào hùng này. Để rồi 55 năm sau đó, những bức ảnh của ông lần đầu tiên được tập hợp và sắp xếp một cách có chủ đích để kể lại câu chuyện “Những con đường trong chiến tranh” cho thế hệ hôm nay tại Bảo tàng chứng tích chiến tranh (TPHCM).

Dưới làn đạn như trút của Mỹ, nhà báo - nhiếp ảnh gia Hoàng Văn Sắc không ngại hiểm nguy, lăn xả và kịp thời xuất hiện tại những trọng điểm then chốt ở các cung đường như Cầu Hàm Rồng - đầu mối giao thông quan trọng trên các tuyến đường vào khu 4, cầu Chương Dương, cầu Sông Mã, Ngã ba Đồng Lộc... Qua ống kính của ông, sức tàn phá, hủy diệt của bom đạn Mỹ trên những cung đường giao thông huyết mạch khi ấy được ghi lại kịp thời và đầy đủ. Cũng nhanh không kém, bộ đội, chiến sĩ, lực lượng thanh niên xung phong, chỉ bằng những công cụ hết sức thô sơ nhưng dẻo dai và bền bỉ đã tức tốc khôi phục lại tuyến đường ấy để đảm bảo an toàn cho từng chuyến xe qua. 

Người xem cho rằng, giá trị những bức ảnh của nhà báo - nhiếp ảnh gia Hoằng Văn Sắc đẹp ở tính thời điểm. Thấy rõ nhất là hình ảnh 10 nữ anh hùng đã hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc. Chỉ trước đó vài ngày, dưới ống kính của ông, các cô gái cô Đồng Lộc vẫn vui tươi nhận nhiệm vụ san lấp hố bom, sửa chữa đường với cả niềm vui được gửi gắm là đảm bảo giao thông thông suốt cho các đoàn xe đi qua. Vậy mà đúng hồi 17h, ngày 24/7/1968 cả 10 cô gái trẻ ấy đã hy sinh. Ông nhớ lại: “Có lần đi về Ngã Ba Đồng Lộc. Thực ra, lúc bây giờ đây là điểm mà Mỹ đánh phá rất ác liệt. Các tuyến quốc lộ 1 đã bị đánh tắc hết rồi nên chúng ta không còn con đường nào khác để đi mà phải đi đường nhánh. Tất cả phương tiện của ta phải đi qua Ngã ba Đồng Lộc. Mỹ đánh rất ác liệt nhưng các cô vẫn bám trụ để làm sao giải phóng được cung đường. Có hôm giải phóng được 1,2 tiếng sau đó lại bị đánh phá hỏng, các cô lại phải ra san lấp hố để làm sao cho đường phải thông. Đó là điều mà tôi thấy rằng tinh thần của TNXP ngày xưa họ dũng cảm lắm”.

Ngã ba Đồng Lộc (Hà Tĩnh) năm 1967 - Ảnh: Hoàng Văn Sắc.
 

Sau gần 30 năm cầm máy, được đi nhiều nơi, kể cả trong và ngoài nước, nhưng để lại nhiều ký ức nhất với nhà báo nhiếp ảnh gia Hoằng Văn Sắc là năm đi vào chiến trường khu 4 và đường Trường Sơn. Liền ngay sau một đợt đánh bom phá hủy cầu đường, đế quốc Mỹ lại tăng cường một đợt khác đánh phá nhà ga, xe cộ... Những cô gái TNXP tuổi đời đôi mươi lại chẳng nề hà hiểm nguy vẫn sẵn sàng ra quân khắc phục sự cố, san lấp hố bom. Những lần đó, nhà báo Hoàng Văn Sắc cho hay, sự sống và cái chết mà ông đối mặt cũng không phải là ít, nhưng không hiểu sao ông vẫn hăng hái, miệt mài đi vào nơi ấy.

Kết quả của những lần không ngại hiểm nguy, là những khoảnh khắc rạng rỡ đi vào khuôn hình của ông một cách sinh động. Đó là hình ảnh của cô gái TNXP Đinh Thị Thu Hiệp, đội viên đội TNXP đội 75, Công trình giao thông 67 (Quảng Bình) vẫn hiên ngang cùng đồng đội dũng cảm bám đường, giữ vững giao thông thông suốt, là cô gái trẻ Nguyễn Thị Chanh cùng các chị em đồng đội của mình làm luôn phần việc của cánh đàn ông, kê kích mặt cầu, lắp ráp cầu treo, cầu phao qua sông Mã...

Những hình ảnh đó, làm cho người xem hôm nay thực sự cảm phục. Sinh viên Trường Đại học Tài chính - Makerting Phạm Thị Bích Ngân chăm chú xem từng bức ảnh của triển lãm và chia sẻ: “Ngày xưa người ta mở đường bằng công cụ hết sức thô sơ. Cả nam, nữ, già trẻ cùng góp sức cho việc phá núi mở đường. Mọi người chỉ nghĩ tới một việc là giải phóng đất nước. Họ không mong nhận lại điều gì nhưng điều đặc biệt là mọi người đều có chung một ý chí, một nhịp đập là muốn đất nước mình được giải phóng hoàn toàn, thoát khỏi cảnh chiến tranh, bom đạn”.

Trong chiến tranh, nụ cười của các chiến sĩ Thanh niên xung phong vẫn rạng rỡ trên môi. Và đặc biệt hơn, góc ảnh của nhiếp ảnh gia - nhà báo Hoàng Văn Sắc còn kịp ghi lại được những khoảnh khắc sinh hoạt hết sức đời thường. Là các nữ chiến sĩ tăng gia sản xuất, làm bánh, may vá, thêu thùa và tham gia những môn thể thao... Chị Đỗ Thị Ngọc Tâm, quận Phú Nhuận, cảm xúc: “Đến với những bức ảnh triển lãm ở đây cho tôi một góc nhìn khác. Không ngờ trong chiến tranh vẫn ngồi đánh cờ tướng, vẫn thư thái. Các cô chú vẫn chơi bóng bàn. Rồi từ những mảnh pháo sáng lại chế tạo ra được các cái nồi, vừa đẹp mà cũng rất sáng tạo. Đặc biệt, khó khăn cực nhọc, chiến tranh ác liệt là thế, chưa biết ngày mai sẽ ra sao, có thể hôm nay như thế, ngày mai mình sẽ hy sinh nhưng trên môi lúc nào cũng cười và rất là bình thản. Nhìn những hình ảnh đó không ai có thể nghĩ là trong hoàn cảnh của một cuộc chiến tranh ác liệt, thời điểm những năm ở phía Bắc Quảng Trị, Quảng Bình”.

Triển lãm “Những con đường chiến tranh” bắt đầu diễn ra từ ngày 27/4 và dự kiến sẽ kết thúc ngay sau ngày 27/7. Chỉ trong 3 tháng đã có hơn 192.000 lượt khách đến tham quan, trong đó 141.000 lượt là du khách nước ngoài. Đây là triển lãm có thời khá dài và có số lượng người xem rất lớn mà Bảo tàng chứng tích chiến tranh tổ chức từ trước đến nay. Có lẽ vì vậy mà triển lãm này sẽ còn tiếp tục kéo dài thêm.

Du khách quốc tế xem ảnh tại triển lãm - Ảnh: TTXVN.

Đây không phải là lần đầu tiên một triển lãm ở bảo tàng này được kéo dài thêm thời gian, mà trước đó là triển lãm Tình yêu trong chiến tranh hay Người chiến sĩ hôm nay cũng được kéo dài tương tự.

Bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng chứng tích chiến tranh cho biết: “Triển lãm của Bảo tàng lúc đầu dự kiến chỉ diễn ra trong 2 tháng nhưng sau đó thì không đóng cửa được, không hạ xuống được vì người ngưỡng mộ nhiều quá, đó là chưa kể vì ý nghĩa của nó vẫn còn tác dụng trong giáo dục, tuyên truyền trong cộng đồng nên Bảo tàng vẫn thường kéo dài những cuộc triển lãm có giá trị của mình. Riêng trong đợt này có cả 2 lí do. Một là kỷ niệm 40 năm giải phóng miền Nam là một đợt kỷ niệm lớn trong suốt năm 2015. Thứ hai nữa là nội dung này cũng phù hợp trong dịp kỷ niệm ngày thương binh liệt sĩ nên Bảo tàng quyết tâm giữ vững thời gian như vậy”.

Hơn 50 năm trước, họ là những người thanh niên tuổi đời còn rất trẻ đã hăng hái xung phong ra tiền tuyến, bảo vệ giao thông huyết mạch được thông suốt, đảm bảo cho kháng chiến đến thắng lợi cuối cùng. 50 năm sau, có người đã mãi mãi ra đi vì hòa bình của đất nước hôm nay; có người trở thành thương bệnh binh với biết bao mất mát không gì bù đắp được, nhưng những công lao đó là không thể nào quên. Và trong những ngày này, sự hy sinh và đóng góp của họ vẫn được kể lại cho thế hệ hôm nay bằng những bức ảnh đen trắng sống động nhất.